شیخ عباس قمی

شیخ عباس قمی
شیخ عباس قمی
اطلاعات فردی
نام کامل	عباس بن محمدرضا بن ابی‌القاسم قمی
سرشناسی	محدث قمی
تولد	۱۲۹۴ق
محل تولد	قم
وفات	۱۳۵۹ق؛ مشهور: ۲۳ ذی‌الحجه
محل وفات	نجف
محل دفن	حرم امیرالمؤمنین علیه‌السلام، کنار آرامگاه محدث نوری
خویشان سرشناس	علی محدث‌زاده، فرزند
اطلاعات علمی
تحصیلات	علوم حوزوی؛ فقه، اصول، حدیث، رجال و درایه
استادان	میرزا محمد ارباب قمی • میرزا حسین نوری • سید محمدکاظم طباطبایی یزدی
تألیفات	مفاتیح الجنان • سفینة البحار • فیض القدیر • منتهی الآمال • نفس المهموم
مذهب	شیعه امامیه
اطلاعات تکمیلی
زمینه فعالیت	حدیث، تاریخ، تراجم، اخلاق، دعا و زیارت
علت شهرت	تألیف مفاتیح الجنان و آثار حدیثی و تاریخی

شیخ عباس قمی (۱۲۹۴–۱۳۵۹ق)، مشهور به محدث قمی، محدث، مورخ، واعظ و نویسندهٔ شیعه در سدهٔ چهاردهم هجری قمری است. او در قم و نجف تحصیل کرد و در قم، مشهد و نجف به پژوهش، تألیف و ارشاد دینی پرداخت. مفاتیح الجنان، سفینة البحار، منتهی الآمال و نفس المهموم از شناخته‌شده‌ترین آثار او هستند.

قمی با نگارش فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر در شمار مؤلفان آثار مستقل دربارهٔ حدیث غدیر قرار گرفته است. این کتاب، تلخیصی از بخش حدیث غدیرِ عبقات الانوار نوشتهٔ میرحامدحسین هندی است و به بررسی سند و دلالت حدیث غدیر می‌پردازد.

زندگی‌نامه

تولد و خانواده

عباس بن محمدرضا بن ابی‌القاسم قمی در قم به دنیا آمد. سال تولد او معمولاً ۱۲۹۴ق ذکر شده است. در شرح‌حال مندرج در مقدمهٔ نفس المهموم نیز همین تاریخ، با استناد به گزارش خود او، آمده است.

پدرش، حاج محمدرضا، کاسب و آشنا با مسائل دینی بود. بنا بر شرح‌حال‌های منتشرشده، برخی مردم برای آگاهی از احکام به او مراجعه می‌کردند.

تحصیل در قم

قمی دوران کودکی و نوجوانی را در زادگاه خود گذراند و مقدمات علوم حوزوی و بخشی از دروس فقه و اصول را نزد استادان قم فراگرفت. میرزا محمد ارباب قمی از استادان او در این دوره بود.

تحصیل در نجف

او در سال ۱۳۱۶ق برای ادامهٔ تحصیل به نجف رفت و در درس‌های فقه و اصول شرکت کرد. از استادان او در این دوره، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی بود.

علاقهٔ ویژهٔ قمی به حدیث، رجال و درایه، او را به میرزا حسین نوری، مشهور به محدث نوری، نزدیک کرد. او افزون بر فراگیری علوم حدیث، در استنساخ، مقابله و تصحیح برخی نوشته‌های استاد، از جمله مستدرک الوسائل، همکاری داشت.

بازگشت به ایران و اقامت در مشهد

بر اساس شرح‌حال مندرج در مقدمهٔ نفس المهموم، قمی در سال ۱۳۲۲ق به ایران بازگشت و در قم به پژوهش و تألیف پرداخت. در همین شرح‌حال، سال انتقال او به مشهد ۱۳۳۱ق ذکر شده است؛ برخی منابع دیگر این مهاجرت را در ۱۳۳۲ق دانسته‌اند.

اقامت در مشهد از دوره‌های مهم تألیف و انتشار آثار او بود. قمی در این دوره، افزون بر فعالیت‌های نوشتاری، به وعظ و ارشاد می‌پرداخت. در شرح‌حال نوشته‌شده به نقل از فرزندش، از برگزاری درس اخلاق او در مدرسهٔ میرزاجعفر، در شب‌های پنجشنبه و جمعهٔ سال ۱۳۴۱ق، یاد شده است.

او در طول زندگی به حج و زیارت عتبات رفت و سفرهایی نیز به هندوستان، شام و لبنان داشت.

سال‌های پایانی و درگذشت

قمی در سال‌های پایانی زندگی بار دیگر در نجف اقامت داشت و در ذی‌الحجهٔ ۱۳۵۹ق درگذشت. در مقدمهٔ نفس المهموم، وفات او پس از نیمه‌شب سه‌شنبه، ۲۳ ذی‌الحجه، ثبت شده است؛ برخی شرح‌حال‌ها، ۲۲ ذی‌الحجه را ذکر کرده‌اند.

سید ابوالحسن اصفهانی بر پیکر او نماز خواند و پیکرش در صحن حرم امیرالمؤمنین علی علیه السلام، کنار آرامگاه محدث نوری، به خاک سپرده شد.

جایگاه و ویژگی‌های علمی

محدث قمی در حدیث، تاریخ اسلام، شرح‌حال عالمان، اخلاق، اعتقادات، دعا و زیارت تألیف کرد. بخش قابل توجهی از فعالیت او، انتخاب، تلخیص و تنظیم مطالب منابع پیشین و فراهم‌کردن آثاری برای مراجعهٔ آسان‌تر خوانندگان بود.

این روش در آثار او صورت‌های مختلف دارد: در سفینة البحار، مطالب بحارالانوار به صورت واژگانی و موضوعی سامان یافته؛ در فیض القدیر، بخش حدیث غدیرِ عبقات الانوار تلخیص شده؛ و در مفاتیح الجنان، دعاها، زیارت‌ها و اعمال عبادی در مجموعه‌ای قابل مراجعه گرد آمده است.

سید محسن امین، شرح‌حال‌نگار معاصر قمی، او را عالمی فاضل و صالح و محدث و واعظی عابد و زاهد معرفی کرده است.

ابوالحسن شعرانی نیز بر توانایی او در نگارش فارسی و عربی، دقت در ضبط مطالب و توجه به سودمندی نوشته‌ها برای خوانندگان تأکید کرده است.

در مقدمهٔ نفس المهموم، از احتیاط او در نقل حدیث یاد شده است؛ چنان‌که گاه هنگام سخنرانی، روایت را از روی کتاب می‌خواند تا در عبارت آن تغییری رخ ندهد. ساده‌زیستی، تواضع و اشتغال پیوسته به مطالعه و تألیف نیز از ویژگی‌های گزارش‌شدهٔ او است.

استادان و ارتباطات علمی

از استادان شناخته‌شدهٔ محدث قمی می‌توان به این افراد اشاره کرد:

• میرزا محمد ارباب قمی؛ از استادان دورهٔ تحصیل او در قم.
• میرزا حسین نوری؛ استاد حدیث و از مهم‌ترین مشایخ روایت او.
• سید محمدکاظم طباطبایی یزدی؛ از استادان فقه او در نجف.

در منابع تفصیلی شرح‌حال او، از محمدتقی شیرازی، سید حسن صدر، شیخ‌الشریعه اصفهانی و شماری دیگر نیز در ارتباط با تحصیل یا دریافت اجازه یاد شده است. استادان درسی و مشایخ اجازهٔ روایت را باید از یکدیگر تفکیک کرد.

قمی با آقابزرگ تهرانی نیز ارتباط علمی و معاشرت نزدیک داشت. در شرح‌حال او، گزارشی از هم‌حجره‌بودن و همکاری این دو در دورهٔ اقامت در نجف نقل شده است.

شاگردان و راویان

در معرفی شاگردان محدث قمی باید میان شرکت‌کنندگان درس اخلاق، شاگردان درسی و دریافت‌کنندگان اجازهٔ روایت تفاوت گذاشت. دریافت اجازهٔ روایت، به‌تنهایی به معنای شاگردی مستمر نزد او نیست.

در مقدمهٔ نفس المهموم، از راویان و دریافت‌کنندگان اجازهٔ او، از جمله این افراد نام برده شده است:

• آقابزرگ تهرانی؛
• سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی؛
• میرزا حیدرقلی سردار کابلی؛
• شیخ عبدالحسین رشتی؛
• شیخ محمدعلی اردوبادی؛
• سید محمدهادی میلانی؛
• سید علینقی فیض‌الاسلام؛
• سید مصطفی صفایی خوانساری؛
• سید علی‌مدد قائنی؛
• سید مهدی حسینی شیرازی.

محدث قمی و غدیر

تألیف فیض القدیر

عبدالحسین امینی در الغدیر، به تألیف فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر از سوی شیخ عباس قمی اشاره کرده است.

فیض القدیر تلخیصی از بخش حدیث غدیرِ عبقات الانوار است و همهٔ مجلدات و مباحث آن مجموعه را در بر نمی‌گیرد. بر اساس معرفی غدیر در آینه کتاب، قمی نگارش آن را در سال ۱۳۲۱ق به پایان رسانده است.

فیض القدیر؛ اثر شیخ عباس قمی دربارهٔ حدیث غدیر

ساختار و محتوای فیض القدیر

مطالب کتاب در دو مقصد تنظیم شده است:

1. مقصد نخست: اثبات تواتر حدیث غدیر و پاسخ به اشکالات مربوط به نقل آن.
2. مقصد دوم: بررسی دلالت حدیث غدیر و پاسخ به اشکالات مربوط به استدلال به آن.

مقصد نخست سه باب دارد:

• باب اول: شامل هشت فصل است. در فصل هشتم، از دوازده تن از عالمان اهل‌سنت که به تواتر حدیث غدیر تصریح کرده‌اند، یاد می‌شود.
• باب دوم: در نه فصل، به بیان ایرادهای فخر رازی و پاسخ به آنها اختصاص دارد.
• باب سوم: شامل دو فصل دربارهٔ دیگر اشکالات و پاسخ‌های آنها است؛ فصل دوم این باب، خود دو مقام دارد.

مقصد دوم در نه فصل تنظیم شده و وجوه استدلال به حدیث غدیر و اشکالات مربوط به آن را بررسی می‌کند. در پایان کتاب نیز فصلی دربارهٔ استدلال به آیه تبلیغ، همراه با روایات، اقوال و پاسخ به شبهات، آمده است.

چاپ و ترجمهٔ فیض القدیر

از چاپ فارسی فیض القدیر در قم، در سال ۱۳۶۵ش، یاد شده است. فهرست کتابخانهٔ دیجیتال شهرداری اصفهان، ناشر این چاپ را مؤسسهٔ در راه حق معرفی کرده است.

ترجمهٔ عربی اثر با تعریب و تحقیق ضیاء خزرجی، در یک جلد، از سوی انتشارات فاروس در قم، در سال ۱۴۳۶ق / ۲۰۱۵م منتشر شده است.

غدیر در دیگر آثار

موضوع غدیر در نوشته‌های محدث قمی به فیض القدیر محدود نیست. مفاتیح الجنان در بخش اعمال ذی‌الحجه، اعمال و دعاهای عید غدیر را معرفی می‌کند و در بخش زیارت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، زیارت غدیریه را می‌آورد.

ازاین‌رو، آثار او هم در معرفی مباحث استدلالی حدیث غدیر و هم در انتقال دعاها، زیارت‌ها و آداب این مناسبت به مخاطبان نقش داشته‌اند.

تألیفات

در مقدمهٔ شرح‌حال قمی در نفس المهموم، ۶۷ عنوان از آثار او معرفی شده است. این فهرست، افزون بر تألیفات مستقل، ترجمه‌ها، تلخیص‌ها، رساله‌ها و نوشته‌های ناتمام را نیز در بر می‌گیرد؛ بنابراین، شمار عنوان‌های ثبت‌شده را نباید با شمار کتاب‌های مستقل چاپ‌شده یکسان دانست.

در جدول زیر، مشخصات چاپ‌های شناسایی‌شده آمده است. تاریخ انتشار هر ردیف، مربوط به همان چاپ است و لزوماً نخستین چاپ اثر نیست. علامت «—» به معنای تأییدنشدن مشخصات چاپ در منابع بررسی‌شده است، نه اثبات چاپ‌نشدن اثر. پیوندهایی که با عنوان «معرفی اثر» مشخص شده‌اند، به مأخذ معرفی عنوان می‌روند.

فهرست آثار و اطلاعات نشر

آثار شیخ عباس قمی

ردیف	عنوان اثر	ناشر و محل نشر	سال نشر	پیوند و توضیحات
۱	الآیات البینات فی إخبار أمیرالمؤمنین عن الملاحم و الغائبات	—	—	معرفی اثر
۲	الأنوار الإلهیة	—	—	دربارهٔ امامان دوازده‌گانه؛ معرفی اثر
۳	الأنوار البهیة فی تواریخ الحجج الإلهیة	مؤسسة النشر الإسلامی، قم	۱۴۱۷ق	مطالعه در قائمیه؛ شناسنامهٔ چاپ
۴	الباقیات الصالحات	همراه با چاپ‌های مفاتیح الجنان	تابع چاپ مجموعه	مجموعهٔ دعاها و اذکار؛ معرفی اثر
۵	بیت الأحزان فی مصائب سیدة النسوان	دار الحکمة، قم	—	مطالعه و مشخصات کتاب
۶	تتمة المنتهی فی وقائع أیام الخلفاء	کتابخانهٔ مرکزی، تهران	۱۳۲۵ش ـ؛ بر اساس ثبت فهرست	مطالعه و مشخصات در قائمیه؛ تاریخ فهرست به صورت باز ثبت شده است.
۷	تتمیم بدایة الهدایة	چاپ معرفی‌شده در قم؛ ناشر ذکر نشده است.	۱۴۰۵ق	همراه بدایة الهدایة و با عنوان «لبّ الوسائل»، به تحقیق محمدعلی انصاری؛ معرفی چاپ
۸	تتمیم تحیة الزائر	ضمن یازده رساله، نور مطاف، قم	۱۳۸۹ش	تکمیل اثر محدث نوری؛ مطالعهٔ مجموعه
۹	تحفة الأحباب فی نوادر آثار الأصحاب	دار الکتب الإسلامیة، تهران	۱۳۷۰ش	مطالعه و مشخصات کتاب
۱۰	التحفة الطوسیة و النفحة القدسیة	—	—	معرفی اثر
۱۱	ترجمهٔ تحفة الزائر به عربی	—	—	معرفی اثر
۱۲	ترجمهٔ جمال الأسبوع	چاپ‌شده در حاشیهٔ اصل کتاب؛ مشخصات چاپ معین تأیید نشد.	—	معرفی اثر
۱۳	ترجمهٔ مسلک دوم اللهوف	چاپ‌شده در حاشیهٔ اصل کتاب؛ مشخصات چاپ معین تأیید نشد.	—	معرفی اثر
۱۴	ترجمهٔ مصباح المتهجد	چاپ‌شده در حاشیهٔ اصل کتاب؛ مشخصات چاپ معین تأیید نشد.	—	معرفی اثر
۱۵	تعریب زاد المعاد	—	—	معرفی اثر
۱۶	چهل حدیث	—	—	در مأخذ، چاپ‌شده معرفی شده است؛ معرفی اثر
۱۷	حکمة بالغة و مائة کلمة جامعة	—	—	معرفی اثر
۱۸	الدرّ النظیم فی لغات القرآن العظیم	چاپ معرفی‌شده در قم؛ ناشر در این مأخذ ذکر نشده است.	۱۴۰۷ق	دربارهٔ واژگان قرآن؛ معرفی چاپ
۱۹	الدرّة الیتیمة فی تتمات الدرّة الثمینة	—	—	شرح نصاب الصبیان؛ معرفی اثر
۲۰	دستورالعمل	—	—	در مأخذ، چاپ‌شده معرفی شده است؛ معرفی اثر
۲۱	ذخیرة الأبرار فی تلخیص أنیس التجار	—	—	تلخیص اثر ملا مهدی نراقی؛ معرفی اثر
۲۲	ذخیرة العقبی فی مثالب أعداء الزهراء	—	—	معرفی اثر
۲۳	سبیل الرشاد	ضمن یازده رساله، نور مطاف، قم	۱۳۸۹ش	دربارهٔ اصول دین؛ مطالعهٔ مجموعه
۲۴	سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار	دار الأسوة، قم	۱۴۱۴ق، چاپ نخست این مجموعه	هشت جلد؛ مطالعه در فقاهت؛ شناسنامهٔ چاپ
۲۵	شرح الأربعین حدیثاً	—	—	معرفی اثر
۲۶	شرح الصحیفة السجادیة	—	—	ناتمام؛ معرفی اثر
۲۷	شرح کلمات قصار امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نهج‌البلاغه	—	—	معرفی اثر
۲۸	شرح مائة کلمة	—	—	در مأخذ، چاپ‌شده معرفی شده است؛ معرفی اثر
۲۹	شرح الوجیزة	—	—	شرح الوجیزةٔ شیخ بهایی؛ معرفی اثر
۳۰	صحائف النور فی وظائف الأیام و الأسابیع و الشهور	—	—	معرفی اثر
۳۱	الصغائر و الکبائر من الذنوب؛ گناهان کبیره و صغیره	ضمن یازده رساله، نور مطاف، قم	۱۳۸۹ش	مطالعهٔ مجموعه
۳۲	ضیافة الإخوان	—	—	معرفی اثر
۳۳	طبقات العلماء	—	—	ناتمام؛ معرفی اثر
۳۴	علم الیقین	—	—	تلخیص حق الیقین علامه مجلسی؛ معرفی اثر
۳۵	الغایة القصوی فی ترجمة العروة الوثقی	چاپ هند؛ ناشر ذکر نشده است.	—	ترجمهٔ العروة الوثقی، در دو جلد؛ معرفی چاپ
۳۶	غایة المرام فی مختصر دار السلام	—	—	تلخیص دار السلام محدث نوری؛ معرفی اثر
۳۷	غایة المنی فی ترجمة المعروفین بالألقاب و الکنی	—	—	شرح‌حال عالمان اهل‌سنت؛ معرفی اثر
۳۸	الفصول العلیة فی المناقب المرتضویة	ضمن یازده رساله، نور مطاف، قم	۱۳۸۹ش	اثر فارسی دربارهٔ فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛ مطالعهٔ مجموعه
۳۹	الفوائد الرجبیة فیما یتعلق بالشهور العربیة	ضمن یازده رساله، نور مطاف، قم	۱۳۸۹ش	از نخستین تألیفات مؤلف؛ مطالعهٔ مجموعه
۴۰	الفوائد الرضویة فی أحوال علماء المذهب الجعفریة	بوستان کتاب، قم	۱۳۸۵ش	تحقیق ناصر باقری بیدهندی، دو جلد؛ مطالعه و مشخصات کتاب
۴۱	الفوائد الطوسیة	—	—	با وصف «کشکول» معرفی شده است؛ معرفی اثر
۴۲	فیض العلّام فی عمل الشهور و وقائع الأیام	صبح پیروزی، قم؛ نام ناشر در فهرست داخل کروشه آمده است.	۱۳۸۵ش	به کوشش صادق برزگر، ۵۱۱ صفحه؛ مطالعه در قائمیه
۴۳	فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر	مؤسسهٔ در راه حق، قم	۱۳۶۵ش	تلخیص بخش حدیث غدیر عبقات الانوار؛ مشخصات چاپ فارسی
۴۴	قرّة الباصرة فی تواریخ الحجج الطاهرة	ضمن یازده رساله، نور مطاف، قم	۱۳۸۹ش	شرح‌حال مختصر چهارده معصوم علیهم‌السلام؛ مطالعهٔ مجموعه
۴۵	کحل البصر فی سیرة سید البشر	دار الصفوة، بیروت	۱۴۱۳ق / ۱۹۹۳م	یک جلد، عربی؛ مطالعه و مشخصات کتاب
۴۶	الکشکول	—	—	عنوانی جداگانه در فهرست مأخذ؛ معرفی اثر
۴۷	الکلمات اللطیفة	—	—	معرفی اثر
۴۸	الکنی و الألقاب	چاپ صیدا؛ ناشر در مأخذ معرفی ذکر نشده است.	۱۳۵۸ق؛ چاپ معرفی‌شده در مأخذ	سه جلد؛ مطالعه در فقاهت؛ گزارش چاپ صیدا
۴۹	اللآلی المنثورة فی الأحراز و الأذکار المأثورة	—	—	در مأخذ، چاپ‌شده معرفی شده است؛ معرفی اثر
۵۰	مختصر الأبواب فی السنن و الآداب	متن مرتبط در مجموعهٔ اخلاق و آداب، نور مطاف، قم	۱۳۸۹ش؛ انتشار مجموعه	تلخیص حلیة المتقین؛ مطالعهٔ مجموعه؛ معرفی عنوان
۵۱	مختصر جلد یازدهم بحارالانوار	—	—	معرفی اثر
۵۲	مختصر الشمائل المحمدیة	ضمن یازده رساله، نور مطاف، قم	۱۳۸۹ش	تلخیص شمائل ترمذی؛ مطالعهٔ مجموعه
۵۳	مسلّی المصاب بفقد الأعزّة و الأحباب	—	—	معرفی اثر
۵۴	مفاتیح الجنان	مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة	—	تحقیق علی آل‌کوثر؛ شناسنامه و مطالعه در فقاهت
۵۵	مقالید الفلاح فی عمل الیوم و اللیلة	—	—	معرفی اثر
۵۶	مقامات علیّه؛ تلخیص معراج السعادة	در مجموعهٔ اخلاق و آداب، نور مطاف، قم	۱۳۸۹ش	همراه با تلخیص حلیة المتقین؛ مطالعه و مشخصات مجموعه
۵۷	مقلاد النجاح	—	—	تلخیص مقالید الفلاح؛ معرفی اثر
۵۸	منازل الآخرة و المطالب الفاخرة	مؤسسهٔ در راه حق، قم	۱۳۸۲ش، چاپ نهم	مطالعه در قائمیه
۵۹	منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل	مبین اندیشه، تهران	۱۳۹۰ش	ویراستهٔ کاظم عابدینی مطلق، دو جلد؛ مطالعه در قائمیه
۶۰	نزهة النواظر	—	—	ترجمهٔ معدن الجواهر کراجکی؛ معرفی اثر
۶۱	نصاب الصبیان	—	—	عنوان ثبت‌شده در فهرست؛ نوع دقیق کار قمی در این مأخذ توضیح داده نشده است؛ معرفی عنوان
۶۲	نفثة المصدور فیما یتجدد به حزن العاشور	همراه نفس المهموم، المکتبة الحیدریة، قم	۱۴۲۱ق / ۱۳۷۹ش؛ چاپ مجموعه	مشخصات مجموعه؛ مطالعه در فقاهت
۶۳	نفس المهموم فی مصیبة سیدنا الحسین المظلوم	المکتبة الحیدریة، قم	۱۴۲۱ق / ۱۳۷۹ش	یک جلد، عربی؛ مطالعه در فقاهت؛ مشخصات چاپ
۶۴	نقد الوسائل	—	—	با وصف «لباب وسائل الشیعة» معرفی شده است؛ معرفی اثر
۶۵	هدایة الأنام إلی وقائع الأیام؛ تقویم تاریخ	ظفر، قم	۱۳۷۷ش	به کوشش محسن جندقی، با حواشی سید شهاب‌الدین مرعشی؛ مطالعه و مشخصات کتاب
۶۶	هدیة الأحباب	شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، تهران	۱۳۹۱ش	تصحیح و ترجمهٔ عبارت‌های عربی: غلامحسین انصاری؛ مطالعه و مشخصات کتاب
۶۷	هدیة الزائرین و بهجة الناظرین	—	—	در مأخذ، چاپ‌شده معرفی شده است؛ معرفی اثر

عنوان‌های این جدول بر اساس فهرست مأخذ تنظیم شده‌اند. ثبت جداگانهٔ عنوان‌هایی مانند «الفوائد الطوسیة» و «الکشکول» یا «نصاب الصبیان» و شرح آن، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که همگی تألیف‌هایی کاملاً مستقل از یکدیگر باشند.

رساله‌های دیگر و مجموعه‌های منتشرشده

برخی نوشته‌های قمی در مجموعه‌های پس از وفات او منتشر شده‌اند. این مجموعه‌ها را نباید بدون توجه به محتوای آنها، تألیف مستقلی در کنار تمام رساله‌های درونشان شمرد.

ردیف	عنوان	اطلاعات نشر	توضیح و پیوند
۱	یازده رساله	قم: نور مطاف، ۱۳۸۹ش، یک جلد	مجموعه‌ای از رساله‌های فارسی و عربی؛ مطالعه و مشخصات
۲	ترجمهٔ اعتقادات علامه مجلسی	ضمن یازده رساله، قم: نور مطاف، ۱۳۸۹ش	ترجمهٔ بخش اعتقادات؛ مطالعهٔ مجموعه
۳	شرح دعاء السمات	ضمن یازده رساله، قم: نور مطاف، ۱۳۸۹ش	حواشی و توضیحات دربارهٔ دعای سمات؛ مطالعهٔ مجموعه
۴	تکلیف اهل منبر	ضمن یازده رساله، قم: نور مطاف، ۱۳۸۹ش	ترجمهٔ بخشی از خاتمهٔ نفثة المصدور؛ مطالعهٔ مجموعه
۵	اخلاق و آداب: خلاصهٔ معراج السعادة و خلاصهٔ حلیة المتقین	قم: نور مطاف، ۱۳۸۹ش، یک جلد	گردآوری محمدرضا حسینی؛ شامل دو تلخیص از قمی؛ مطالعه و مشخصات

مجموعهٔ یازده رساله، افزون بر عنوان‌های بالا، رساله‌های سبیل الرشاد، الفصول العلیة، قرّة الباصرة، تتمیم تحیة الزائر، گناهان کبیره و صغیره، هدایة الأنام، مختصر الشمائل المحمدیة و الفوائد الرجبیة را در بر می‌گیرد.

نمونه‌هایی از ترجمه‌های آثار

ترجمه‌های زیر به قلم مترجمان دیگر از آثار محدث قمی تهیه شده‌اند و تألیف مستقل او به شمار نمی‌روند.

ردیف	عنوان ترجمه	مترجم یا محقق	ناشر و سال نشر	پیوند
۱	فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر؛ ترجمهٔ عربی	ضیاء خزرجی	قم: فاروس، ۱۴۳۶ق / ۲۰۱۵م	معرفی و دریافت کتاب
۲	سیرت پیامبر اعظم و مهربان؛ ترجمهٔ کحل البصر	محمد محمدی اشتهاردی	قم: ناصر، ۱۳۸۵ش	مطالعه و مشخصات
۳	ترجمهٔ بیت الأحزان: شرح زندگانی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها	مجتبی خورشیدی	طوبای محبت، ۱۳۹۳ش	مطالعه و مشخصات
۴	منازل الآخرة؛ ترجمهٔ عربی	حسین کورانی	دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۱۳ق / ۱۹۹۳م	مطالعه و مشخصات
۵	الفصول العلیة؛ ترجمهٔ عربی	مصطفی علی، مترجم و محقق	دار المحجة البیضاء، ۱۴۱۶ق / ۱۹۹۵م	مطالعه و مشخصات

جستارهای وابسته

حدیث غدیر • عبقات الانوار • میرحامدحسین هندی • عبدالحسین امینی • زیارت غدیریه

منابع

• اعیان الشیعة؛ سید محسن امین عاملی، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
• دمع السجوم: ترجمهٔ نفس المهموم؛ عباس قمی، ترجمهٔ ابوالحسن شعرانی، قم: انتشارات هجرت، ۱۳۸۱ش؛ بخش شرح‌حال مؤلف.
• نفس المهموم فی مصیبة سیدنا الحسین المظلوم و یلیه نفثة المصدور؛ عباس قمی، قم: المکتبة الحیدریة، ۱۴۲۱ق / ۱۳۷۹ش؛ به‌ویژه مقدمهٔ شرح‌حال مؤلف، نوشتهٔ سید احمد حسینی.
• بیت الأحزان فی مصائب سیدة النسوان؛ عباس قمی، قم: دار الحکمة.
• مفاتیح الجنان؛ عباس قمی، تحقیق علی آل‌کوثر، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة.
• سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار؛ عباس قمی، قم: دار الأسوة، چاپ نخست، ۱۴۱۴ق، هشت جلد.
• غدیر در آینه کتاب؛ محمد انصاری زنجانی، قم: دلیل ما، ۱۳۹۰ش.
• الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
• مفاخر اسلام؛ علی دوانی، ج۱۱، تهران: امیرکبیر.
• فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر: خلاصهٔ عبقات الانوار دربارهٔ حدیث غدیر؛ عباس قمی، قم: مؤسسهٔ در راه حق، ۱۳۶۵ش؛ اطلاعات کتاب‌شناختی در کتابخانهٔ دیجیتال شهرداری اصفهان.
• فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر؛ عباس قمی، تعریب و تحقیق ضیاء خزرجی، قم: فاروس، ۱۴۳۶ق / ۲۰۱۵م.
• یازده رساله؛ عباس قمی، تصحیح محسن صادقی و دیگران، قم: نور مطاف، ۱۳۸۹ش.
• اخلاق و آداب: خلاصهٔ معراج السعادة و خلاصهٔ حلیة المتقین؛ تلخیص عباس قمی، گردآوری محمدرضا حسینی، قم: نور مطاف، ۱۳۸۹ش.
• الفوائد الرضویة فی أحوال علماء المذهب الجعفریة؛ عباس قمی، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش، دو جلد.
• هدیة الأحباب؛ عباس قمی، تصحیح و ترجمهٔ عبارت‌های عربی غلامحسین انصاری، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۳۹۱ش.
• هدایة الأنام إلی وقائع الأیام؛ تقویم تاریخ؛ عباس قمی، به کوشش محسن جندقی، با حواشی سید شهاب‌الدین مرعشی، قم: ظفر، ۱۳۷۷ش.
• فیض العلّام فی عمل الشهور و وقائع الأیام؛ عباس قمی، به کوشش صادق برزگر، قم: [صبح پیروزی]، ۱۳۸۵ش.
• منتهی الآمال؛ عباس قمی، ویراستهٔ کاظم عابدینی مطلق، تهران: مبین اندیشه، ۱۳۹۰ش، دو جلد.
• زندگی‌نامه و شخصیت شیخ عباس قمی؛ پایگاه اسلام‌کوئست، شناسهٔ ۲۱۷۲۲.
• آیت‌الله شیخ عباس قمی؛ پایگاه مؤسسهٔ امام علی علیه‌السلام.
• یازده رساله؛ ویکی‌نور، بخش معرفی ساختار و محتوای مجموعه.