دعاء الهداة الی اداء حق الموالاة (کتاب)
دعاء الهداة إلى أداء حق الموالاة اثری عربی از ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله حسکانی، مشهور به حاکم حسکانی، دربارهٔ گردآوری طرق حدیث غدیر است. مؤلف در کتاب «شواهد التنزیل» به این اثر ارجاع داده و آن را مجموعه‌ای در ده جزء معرفی کرده است. اهمیت کتاب در موضوع غدیر، به گردآوری مستقل طرق حدیث و استفادهٔ نویسندگان پسین از آن بازمی‌گردد.[۱]
سید بن طاووس نیز از این کتاب نقل کرده است. گزارش‌های کتاب‌شناختی، حضور آن را در کتابخانهٔ وی نشان می‌دهند؛ بااین‌حال، این گزارش تاریخی به‌تنهایی به معنای شناسایی نسخه‌ای موجود و در دسترس از اثر در روزگار کنونی نیست.[۲]
نویسنده
ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله حسکانی از محدثان سدهٔ پنجم هجری است. «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل» از آثار شناخته‌شدهٔ اوست. در کتاب‌شناسی «اهل‌بیت علیهم‌السلام در کتابخانهٔ عربی»، از وی با نسبت حنفی یاد شده است.[۳]
دربارهٔ انتساب مذهبی حسکانی دیدگاه‌های متفاوتی گزارش شده است. ابن طاووس او را از بزرگان عالمان اهل‌سنت معرفی می‌کند؛ در مقابل، آقابزرگ تهرانی نظر صاحب «ریاض العلماء» را دربارهٔ تشیع وی و تفسیر متفاوت او از سخن ابن طاووس نقل کرده است. ازاین‌رو، معرفی یکی از این دیدگاه‌ها به‌عنوان نظر قطعی و مورد اتفاق، دقیق نیست.[۴]
محتوای کتاب
موضوع اصلی اثر، گردآوری طرق روایت حدیث غدیر است. حسکانی در «شواهد التنزیل»، پس از نقل روایات مرتبط با نزول آیهٔ تبلیغ دربارهٔ امیرالمؤمنین علیه‌السلام، خواننده را برای تفصیل طرق حدیث به «دعاء الهداة» ارجاع می‌دهد. این ارجاع نشان می‌دهد که اثر، تألیفی مستقل و مفصل‌تر در این زمینه بوده است.[۵]
نقل ابن طاووس در «إقبال الأعمال» نیز بخشی از محتوای کتاب را نشان می‌دهد. او با تصریح به نام اثر، روایتی از حذیفة بن یمان دربارهٔ اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و اعتراض فردی به نام نعمان بن منذر فهری نقل می‌کند. در ادامهٔ این گزارش، نزول عذاب و ارتباط آن با آغاز سورهٔ معارج مطرح می‌شود. این مطلب، گزارشی از روایت نقل‌شده در کتاب است و بررسی اعتبار سند و جزئیات تاریخی آن، بحثی جداگانه می‌طلبد.[۶]
ساختار و حجم اثر
دو توصیف از حجم کتاب در منابع دیده می‌شود:
- حسکانی در «شواهد التنزیل»، اثر خود را در ده جزء معرفی کرده است.
- در گزارش نقل‌شده از «الطرائف»، کتاب دوازده جزوهٔ مجلد توصیف شده است.[۷]
«جزء»، «جزوه» و «جلد» اصطلاحاتی یکسان نیستند؛ بنابراین نباید این دو گزارش را به ده یا دوازده جلد به معنای رایج امروزی تبدیل کرد. علت تفاوت دو توصیف نیز در منابع بررسی‌شده روشن نشده است.
فهرست مطالب
فهرست اصلی ابواب و عنوان‌های داخلی کتاب در منابع بررسی‌شده ارائه نشده است؛ ازاین‌رو، تنظیم فهرستی از فصل‌ها به نام مؤلف ممکن نیست. آنچه دربارهٔ موضوع اثر تأیید می‌شود، گردآوری طرق حدیث غدیر و نقل روایات مرتبط با آن است.[۸]
پیشینهٔ دسترسی و نقل از کتاب
آقابزرگ تهرانی در «الذریعة» گزارش کرده است که ابن طاووس این کتاب را در اختیار داشته و در «إقبال الأعمال» از آن نقل کرده است. همچنین در پاورقی تحقیق «شواهد التنزیل»، به ثبت کتاب با شمارهٔ ۱۹۰ در فهرست کتابخانهٔ ابن طاووس اشاره شده است.[۹][۱۰]
این اطلاعات، پیشینهٔ شناخته‌شدن و استفاده از کتاب را نشان می‌دهند؛ اما محل نگهداری نسخه‌ای کنونی، مشخصات نسخه‌شناختی، تعداد صفحات و انتشار چاپی مستقل آن، در منابع بررسی‌شده احراز نشده است.
دیگر آثار مؤلف
پیوندهای جدول زیر، برای مطالعهٔ «شواهد التنزیل» و مشاهدهٔ معرفی کتاب‌شناختی دیگر آثار است؛ به معنای دسترسی به متن کامل همهٔ این آثار نیست.
| نام اثر | نام اثر |
|---|---|
| شواهد التنزيل لقواعد التفضيل | خصائص أمير المؤمنين عليه السلام |
| إثبات النفاق لأهل النصب والشقاق | طيب الفطرة في حب العترة |
عناوین آثار یادشده در معرفی کتاب‌شناختی حسکانی آمده‌اند.[۱۱]
کتاب‌های مرتبط
پانویس
- ↑ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج ۱، ص ۲۵۲، ذیل روایت ۲۴۶.
- ↑ الذریعة إلى تصانیف الشیعة، ج ۸، ص ۱۹۶، مدخل ۷۶۵.
- ↑ تراثنا، شمارهٔ ۴، «أهل البیت علیهم‌السلام فی المکتبة العربیة»، ص ۹۰.
- ↑ الذریعة إلى تصانیف الشیعة، ج ۸، ص ۱۹۶، مدخل ۷۶۵.
- ↑ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج ۱، ص ۲۵۲، ذیل روایت ۲۴۶.
- ↑ إقبال الأعمال، ج ۲، ص ۲۵۱.
- ↑ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج ۱، ص ۲۵۲، متن و پاورقی ۱.
- ↑ تراثنا، شمارهٔ ۴، «أهل البیت علیهم‌السلام فی المکتبة العربیة»، صص ۹۰–۹۱.
- ↑ الذریعة إلى تصانیف الشیعة، ج ۸، ص ۱۹۶، مدخل ۷۶۵.
- ↑ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج ۱، ص ۲۵۲، پاورقی ۱.
- ↑ تراثنا، شمارهٔ ۴، «أهل البیت علیهم‌السلام فی المکتبة العربیة»، ص ۹۰.
منابع
- إقبال الأعمال، سید رضی‌الدین علی بن موسی بن طاووس، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، ج ۲، ص ۲۵۱، مکتب الإعلام الإسلامی؛ متن برخط در کتابخانهٔ دیجیتال اهل‌بیت.
- الذریعة إلى تصانیف الشیعة، آقابزرگ تهرانی، ج ۸، ص ۱۹۶، مدخل ۷۶۵، بیروت: دار الأضواء؛ متن برخط در کتابخانهٔ دیجیتال اهل‌بیت.
- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، حاکم حسکانی، تحقیق محمدباقر محمودی، ج ۱، ص ۲۵۲، مؤسسة الطبع والنشر التابعة لوزارة الثقافة والإرشاد الإسلامی، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة؛ متن برخط در کتابخانهٔ دیجیتال اهل‌بیت.
- تراثنا، شمارهٔ ۴، سال اول، ربیع ۱۴۰۶ق، مقالهٔ «أهل البیت علیهم‌السلام فی المکتبة العربیة»، سید عبدالعزیز طباطبایی، صص ۹۰–۹۱، مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث؛ متن برخط در پایگاه تراثنا.