حذیفة بن یمان یمانی
حُذَیفة بن یَمان یَمانی (درگذشت ۳۶ قمری) از صحابه برجسته پیامبر صلی الله علیه و آله و از ارکان چهارگانه اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام که از روایان حدیث غدیر، از بیعت‌کنندگان در غدیر، از افشاکنندگان توطئه‌های دشمنان غدیر و از اتمام حجت‌کنندگان با غدیر برشمرده شده است.
فرات کوفی در تفسیر خود، ابن‌عقده در کتاب الولایه، عبیدالله بن عبدالله حسکانی در دعاء الهداة الی اداء حق الموالاة، ابن‌جزری در اسنی المطالب، سید بن طاووس در الاقبال و محمدباقر مجلسی در بحار الانوار روایت او از حدیث غدیر را نقل کرده‌اند یا او را از راویان آن برشمرده‌اند.
دومین اثر از دوران معصومین علیهم السلام درباره غدیر متن کامل خطبه آن است، که از یک سو، امام باقر علیه السلام و از سوی دیگر حذیفة بن یمان و زید بن ارقم دو صحابی پیامبر صلی الله علیه وآله آن را نقل کرده‌اند و نقل آنان ثبت نوشتاری شده است.
حذیفه در سخنان خود در مدائن در دوران عثمان، ضمن نقل مفصل حدیث غدیر، به فتنه سقیفه، به فاش‌کنندگان سر غدیر و به آیاتی که در غدیر نازل شد پرداخت.
حذیفة بن یمان و غدیر: از روایت حدیث غدیر تا امتحان او درباره غدیر
دربارهٔ حذیفة بن یمان و غدیر در منابع از مواردی چون روایت حدیث غدیر توسط او، بیعتش در غدیر، افشای منافقان توسط او در غدیر و شهادت علیه آنان و امتحان حذیفه در مورد غدیر یاد شده است.
روایت حدیث غدیر
حذیفة بن یمان از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله دانسته شده که حدیث غدیر را روایت کرده‌اند.[۱] فرات کوفی در تفسیر خود،[۲] ابن‌عقده در کتاب الولایه،[۳] عبیدالله بن عبدالله حسکانی در دعاء الهداة الی اداء حق الموالاة،[۴] ابن‌جزری در اسنی المطالب،[۵] سید بن طاووس در الاقبال[۶] و محمدباقر مجلسی در بحار الانوار[۷] روایت او از حدیث غدیر را نقل کرده‌اند یا او را از راویان آن برشمرده‌اند.
بیعت حذیفه در غدیر
حذیفة بن یمان از جمله کسانی دانسته شده که در غدیر با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کرد.[۸] به‌گزارش برخی منابع، پس از خطابه غدیر، بیعت عمومی آغاز شد و نخستین افراد از خواص مؤمنان ابوذر، مقداد و سلمان بودند. آنان پس از بیعت با پیامبر صلی الله علیه و آله، به‌دستور او به امیرالمؤمنین علیه السلام سلام داده و دست بیعت دادند. در این میان، سلمان فارسی با پیشگامی در بیعت، وفاداری خود را آشکار ساخت و پس از مقداد بر امیرالمؤمنین سلام کرد. این اقدام همراه با دیگر یاران نزدیک، سرآغاز بیعت گسترده مسلمانان طی سه روز گردید.[۹] سپس به حذیفة بن یمان، عبدالله بن مسعود، عمار و بُرَیده اسلمی همین دستور را داده شد و آنان برخاستند و بدون هیچ گفت‌وگویی امر پیامبر را امتثال نمودند.[۱۰]
افشای نفاق منافقان در غدیر
نقل شده حذیفه در رخداد روز غدیر به افشای نفاق منافقان علیه غدیر پرداخت.[۱۱] زید بن ارقم، که در غدیر حاضر بوده، ماجرای مربوط به حذیفه را چنین نقل می‌کند: پس از آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله دست امیرالمؤمنین علیه السلام را گرفته و فرمودند: هرکس من مولای اویم، پس علی مولای اوست، بر سر اثاثیه خود بازگشتیم در حالی که حذیفة بن یمان نیز همراه من بود. در کنار خیمه من خیمه سه نفر از قریش بود. ما شنیدیم که یکی از آن سه نفر چنین می‌گوید: به خدا قسم محمد (العیاذ بالله) احمق است، اگر فکر می‌کند کار خلافت بعد از او برای علی به نتیجه خواهد رسید. دیگری گفت: او را احمق حساب می‌کنی؟ آیا نمی‌دانی که او دیوانه است و نزدیک بود نزد همسر ابن ابی‌کبشه از جنون بی‌هوش شود. سومی گفت: او را رها کنید! خواه احمق باشد و خواه دیوانه! به خدا قسم، هرگز آنچه او می‌گوید نخواهد شد.
حذیفه از گفتار آنان غضبناک شد و گوشه خیمه آنان را بلند کرد و سر خود را داخل خیمه برد و به آنان گفت: در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله زنده است و وحی خدا نازل می‌شود چنین کاری را می‌کنید؟ به خدا قسم، صبح گفتار شما را به او خبر خواهم داد. گفتند: ای حذیفه، آیا تو اینجا بودی و گفته ما را شنیدی. آنچه شنیدی بر ما کتمان کن که حق همسایگی امانت‌داری است. حذیفه گفت: نه این مورد از حق امانت‌داری همسایه است و نه این مجلس شما از آن‌گونه است. من دلسوز خدا و رسولش نیستم، اگر این ماجرا را از او کتمان کنم. گفتند: ای حذیفه، هر کاری می‌خواهی انجام ده. به خدا قسم، ما هم برای او قسم یاد خواهیم کرد که چنین سخنی نگفته‌ایم و تو نسبت دروغ به ما می‌دهی. تو خیال می‌کنی پیامبر سخن تو را می‌پذیرد و گفته ما را تکذیب می‌کند، در حالی که ما سه نفریم.
حذیفه گفت: اما من برایم مهم نیست، وقتی حق دلسوزی را نسبت به خدا و رسولش ادا کنم. پس هر چه می‌خواهید بگویید! سپس حذیفه نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد، در حالی که حضرت امیر علیه السلام با شمشیر حمایل کرده در کنار حضرت بودند. او گفتار منافقین را به حضرت خبر داد. پیامبر صلی الله علیه و آله هم سراغ آنان فرستادند و آمدند. حضرت پرسیدند: شما چه گفته‌اید؟ گفتند: به خدا قسم، ما چیزی نگفته‌ایم. اگر خبری درباره ما به تو رسیده به ما دروغ بسته شده است. در اینجا جبرئیل با این آیه (آیه ۷۴ توبه) نازل شد: «قسم یاد می‌کنند که نگفته‌اند، در حالی که سخن کفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده‌اند». امیرالمؤمنین علیه السلام در اینجا فرمودند: بگذارید هرچه می‌خواهند بگویند. به خدا قسم قلب من در سینه‌ام می‌تپد و شمشیرم بر دوشم است. اگر قصد سوئی کنند، من هم مقابله خواهم کرد.[۱۲]
شهادت حذیفه علیه منافقین
نقل شده که حذیفه در جریان واقعه غدیر علیه برخی منافقان که قصد توطئه علیه غدیر را داشتند شهادت داد.[۱۳] به‌نقل از برخی منابع، پس از بیعت در غدیر، معاویه با تکبر و خشم، در حالی که دست راستش را بر دوش ابوموسی عبداللَّه بن قیس اشعری و دست چپ را بر دوش مغیرة بن شعبه گذاشته بود، به راه افتاد و این گفته را در آن حال تکرار می‌کرد: هرگز محمد را بر گفته‌اش تصدیق نمی‌کنیم و به ولایت علی اقرار نخواهیم کرد.
خبر این کار معاویه فوراً به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید، به‌خصوص آنکه حذیفه و ابوذر نیز شاهد آن بودند. هم‌زمان آیات ۳۱ تا ۳۵ سوره قیامت نیز در این باره نازل شد. پس از آن، پیامبر صلی الله علیه و آله درباره معاویه سه تصمیم در نظر گرفت: یکی اینکه بر فراز منبر رود و باطن او را به مردم معرفی کند و خباثت او را به همه بشناساند؛ دوم اینکه بر فراز منبر برائت و بیزاری خود را از معاویه اعلام فرماید؛ سوم اینکه دستور قتل او را صادر نماید. اما هم‌زمان با این تصمیم بار دیگر آیه‌ای (آیه ۱۶ سوره قیامت) به‌خاطر مهلتی که به او داده شده نازل شد. این بود که پیامبر صلی الله علیه و آله سکوت کرد و در معرفی او چیزی نفرمود.[۱۴]
ثبت مکتوب غدیر به نقل حذیفة بن یمان
به‌نقل از برخی پژوهش‌ها، در بین آثار نوشتاری برجای‌مانده از دوران معصومین علیهم السلام ور در کنار اولین اثر مکتوب یعنی کتاب سلیم بن قیس الهلالی، دومین اثر از دوران معصومین علیهم السلام درباره غدیر متن کامل خطبه آن است، که از یک سو، امام باقر علیه السلام و از سوی دیگر حذیفة بن یمان و زید بن ارقم دو صحابی پیامبر صلی الله علیه وآله آن را نقل کرده‌اند و نقل آنان ثبت نوشتاری شده است. با توجه به عدم امکان چاپ و نشر در آن عصر، این دو اقدام در حد خود بسیار مهم و فوق‌العاده بوده است.[۱۵]
حذیفه در ماجرای ترور پیامبر صلی الله علیه و آله پس از غدیر
در ماجرای ترور نافرجام پیامبر صلی الله علیه و آله توسط منافقین در عقبه هرشی پس از غدیر، حذیفة بن یمان و عمار بن یاسر همراه آن حضرت و شاهد ماجرا بودند و می‌خواستند با منافقین درگیر شوند.[۱۶] پیامبر صلی الله علیه و آله هم با اعجاز چهره چهارده نفر از منافقین که می‌خواستند حضرت ترور کنند را به آن دو نشان داد.[۱۷]
بیشتر بخوانید: "ترور پیامبر صلی الله علیه و آله"
امتحان حذیفه در مورد غدیر
حذیفة بن یمان از جمله کسانی دانسته شده که پس از مدتی تحیر به جمع کسانی پیوست که در مورد غدیر دچار ارتداد نشدند.[۱۸] امام باقر علیه السلام شدت ارتداد و تحیر مردم بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله را تا یک سال پس از شهادت آن حضرت بیان کرده است: مردم تا یک سال بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله در ارتداد بودند به جز سه نفر. پرسیدند: آن سه کیانند؟ فرمودند: مقداد و ابوذر و سلمان، و سپس فرمودند: زمان زیادی نگذشت که مردم معرفت پیدا کردند.[۱۹]
از ابوذر پرسیدند: چگونه عمار و حذیفه وقتی ابوبکر و عمر را دیدند، در کار خود بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله به تردید افتادند؟ ابوذر پاسخ داد: آنان توبه و پشیمانی خود را بعداً اعلام کردند، ولی اولی برای خود مقامی ادعا کرد و دومی با سه نفر دیگر برایش شهادت دادند که همان مطلب را از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیده‌اند. عمار و حذیفه هم با خود گفتند: لابد این مطلبی است که بعد از مطلب اول (یعنی خلافت علی علیه السلام) اتفاق افتاده است. پس این دو نفر هم با سایر شک‌کنندگان به تردید افتادند. ولی بعداً توبه کردند و معرفت پیدا کردند و تسلیم شدند.[۲۰]
وقتی همین سؤال را از خود حذیفه پرسیدند چنین گفت: به خدا قسم گوش و چشم ما گرفته شد و مرگ و شهادت را خوش نداشتیم و دنیا در قلبمان زینت یافت؛ و ما از خدا می‌خواهیم که از گناهانمان چشم‌پوشی کند و در آنچه از عمرمان مانده ما را از لغزش حفظ نماید.[۲۱]
حذیفة بن یمان و غدیر: اتمام حجت با غدیر
حذیفة بن یمان از جمله کسانی برشمرده شده که با حدیث غدیر با مردم اتمام حجت کرد.[۲۲] نقل شده که در ایام عثمان مردم مدائن از دست حاکمان ظالم او به ستوه آمدند و شکایت کردند و او مجبور شد حذیفه را به‌عنوان حاکمی که مردم قبول داشتند منصوب کند. این ماجرا مقارن با اواخر حکومت عثمان بود و پس از کشته‌شدن عثمان، امیرالمؤمنین علیه السلام، او را در سِمَت خود ابقا کرد.
نقل شده که حذیفه، که خود نیز روزهای واپسین عمر را می‌گذراند، به منبر رفت تا برای امیرالمؤمنین علیه السلام از مردم بیعت بگیرد. او در ضمن خطبه خود گفت: اکنون امیرالمؤمنین حقیقی و سزاوار به این نام صاحب اختیار شما شده است. پس از پایان مراسم بیعت، جوانی ایرانی بنام مسلم به‌پاخاست و گفت: ای امیر، این که گفتی امیرالمؤمنین حقیقی، تعرض به خلفای قبل از او بود؛ اگر آنان خلفای واقعی نبودند، حقیقت امر را برای ما روشن کن که شما در ماجراها حاضر بوده‌اید.
حذیفه در پاسخ به او مطالب مفصلی از تاریخ اسلام و سیر آن در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله را برای جوان ایرانی بیان کرد تا رسید به ماجرای غدیر و پس از بیان مقدمات نقطه اصلی آن را چنین بیان کرد: در غدیر خم پیامبر صلی الله علیه و آله ولایت علی علیه السلام را با صدای بلند اعلام کرد و اطاعت او را بر مردم واجب کرد و به آنان دستور داد از دستورات او تخلف نکنند و به آنان خبر داد که اینها دستور از سوی پروردگار است. بعد فرمودند: آیا من نسبت به مؤمنین از خودشان صاحب اختیارتر نیستم؟ گفتند: آری یا رسول‌الله. فرمودند: هرکس من مولای اویم، پس علی مولای اوست. سپس دستور دادند همه مردم با ایشان بیعت کنند، و همه بیعت کردند.[۲۳]
مقاله اصلی: "واقعه غدیر"
حذیفه و اشاره به فتنه سقیفه
نقل شده که در همین سخرانی حذیفه یمانی مقاطع قرآنی را از آغاز اعلام سفر حج در مدینه را برشمرد و گفت: خداوند در سال دهم هجرت به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد تا به حج برود و مردم هم با وی به حج بیایند و در این باره آیه ۲۷ حج را بر ایشان نازل کرد. در سال دهم هجری جمعیت عظیم مسلمانان با پیامبر صلی الله علیه و آله به حج رفتند، که به نام «حجةالوداع» معروف شد.
هنگامی که حج تمام شد پس از یک روز اقامت در مکّه جبرئیل نازل شد و آیات اول سوره عنکبوت را نازل کرد و خبر از فتنه داد. پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: ای جبرئیل، این فتنه چیست؟ جبرئیل با اشاره به اوضاع بعد از شهادت آن حضرت جواب دادند: خداوند می‌فرماید: شهادت شما به‌سوی خدایتان و بهشت او نزدیک شده و دستور می‌دهد امیرالمؤمنین علیه السلام را برای امت بعد از خود به خلافت نصب کنید که او خلیفه قائم در رعیت و امت شما می‌باشند، چه از او اطاعت کنند و چه با او مخالفت نمایند، و به زودی با او مخالفت خواهند کرد، و این است آن فتنه‌ای که این آیه‌ها را درباره آنها بر شما تلاوت کردم. با نزول این آیات، بلال به دستور پیامبر صلی الله علیه وآله اعلان عمومی داد که مردم برای سفر به سوی غدیر آماده شوند.[۲۴]
حذیفه و اشاره به فاش‌کنندگان سر غدیر
نقل شده که حذیفه یمانی در مدائن برای اولین بار پرده از اسرار ناگفته سقیفه برداشت و نقش عایشه و حفصه را در آن توطئه‌ها خاطر نشان ساخت. از سخنرانی حذیفه نقل‌شده که پس از پایان مراسم حج، پیامبر صلی الله علیه و آله به فرمان الهی، علوم و معارف خود و مأموریت معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان جانشین و خلیفه پس از خویش را به ایشان منتقل کرد. در ادامه، طبق این روایت، پیامبر موضوع را به‌صورت محرمانه با عایشه در میان گذاشتند و او را به حفظ این راز تا زمان اعلام عمومی سفارش کردند.
بااین‌حال، عایشه موضوع را به حفصه و آن دو به پدران خود منتقل کردند؛ رخدادی که در این متن، زمینه‌ساز شکل‌گیری توطئه‌های مرتبط با سقیفه معرفی شده است. همچنین، آیات ۳ و ۴ سوره تحریم به افشای راز و پیامدهای آن مرتبط دانسته شده‌اند و قطع ارتباط پیامبر صلی الله علیه و آله با عایشه و حفصه، واکنشی به نقض تعهد آنان در حفظ راز توصیف شده است.[۲۵]
حذیفه و نقل آیات نازل‌شده در غدیر
نقل شده که حذیفه یمانی در مدائن درباره چگونگی نزول آیات ۹۲ تا ۹۵ حجر و آیه تبلیغ نیز سخن گفت. در روایت حذیفه، آیات پایانی سوره حجر بر ضرورت اجرای فرمان الهی و وعده حفاظت از پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر توطئه مخالفان تأکید دارند.
همچنین، نزول آیه تبلیغ به‌عنوان فرمان الهی برای ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام به مردم معرفی شده است. طبق این گزارش، جبرئیل از پیامبر صلی الله علیه و آله خواست در غدیر خم، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را اعلام کند و پیامبر صلی الله علیه و آله نیز آمادگی خود را برای اجرای این مأموریت الهی اعلام کرد.[۲۶]
حذیفه و نقل سخن پیامبر درباره شأن نزول برخی آیات
از جمله فرازهای خطبه غدیر که حذیفه نقل کرده و آیات قرآنی را یادآور شده این است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند به من آیه تبلیغ را وحی کرده است. ای مردم، من در تبلیغ آنچه خداوند نازل کرده کوتاهی نکرده‌ام؛ و اینک سبب نازل‌شدن این آیه را بیان خواهم کرد: چندین بار جبرئیل بر من نازل شد و از طرف خدا دستور آورد که در جمع مردم بگویم که امیرالمؤمنین برادرم و خلیفه‌ام و امام پس از من است. ای مردم، سبب این تأکید شناخت من از منافقینی است که آنچه در قلبشان نیست بر زبان می‌آورند، و این کار را کوچک می‌شمارند در حالی که نزد خدا امری عظیم است؛ و نیز اذیت‌های بسیاری که نسبت به من روا داشته‌اند.
از جمله اینکه به‌دلیل کثرت ملازمت امیرالمؤمنین با من و توجه زیاد من به ایشان، مرا «گوش» اسم گذاردند و خداوند این آیه (آیه ۶۱ توبه) را نازل کرد. ای مردم، در قرآن تفکر کنید و آیات آن را بفهمید. آیه‌های محکم آن را فرا گیرید و سراغ آیه‌های متشابه آن نروید. به خدا قسم، هیچ‌کس تفسیر قرآن را بیان نخواهد کرد مگر کسی که اینک دستشان را گرفته و با دستم بالا می‌برم و به شما اعلام می‌کنم که هر کس من صاحب اختیار اویم او صاحب اختیار وی است و آن شخص امیرالمؤمنین است.
ای مردم، علی و فرزندان صالح من از نسل او «ثِقل اصغر» هستند و قرآن «ثِقل اکبر» است. این دو از هم جدا نمی‌شوند تا بر سر حوض کوثر نزد من آیند. هیچ آیه‌ای نیست که خداوند در آن مؤمنین را خطاب کرده مگر اینکه ایشان اولین مخاطب آن هستند. خداوند در سوره هل اتی شهادت به بهشت نداده مگر برای ایشان، و آن را درباره غیر امیرالمؤمنین علیه السلام نازل نکرده است. سوره عصر درباره امیرالمؤمنین علیه السلام نازل شده و تفسیر آن چنین است: «قسم به خدای روز قیامت انسان در زیان است» و آنها دشمنان آل محمد علیهم السلام هستند، «مگر آنان که ایمان آوردند» به ولایتشان «و اعمال صالح انجام دادند» با همدلی با برادرانشان «و یکدیگر را به صبر سفارش کردند» در غیبت امام غایبشان.[۲۷]
حذیفه و نقل سه آیه‌ای که درباره صحیفه ملعونه نازل شدند
بر اساس روایت حذیفه، در جریان سه روز غدیر، گروهی از مخالفان خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام برای جلوگیری از تحقق ولایت او با یکدیگر پیمان بستند. پیامبر صلی الله علیه و آله پس از آگاهی از گفت‌وگوهای محرمانه آنان، با استناد به آیه ۱۴۰ بقره، کتمان حقیقت و پنهان‌کاری آنان را مورد نکوهش قرار دادند.
طبق این روایت، در آغاز ماه محرم سال یازدهم هجری، اصحاب صحیفه ملعونه با تنظیم صحیفه‌ای، خلافت را به ابوبکر، عمر، ابوعبیده جراح و سالم مولی ابی‌حذیفه محدود کردند و ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را نادیده گرفتند. در ادامه، پیامبر صلی الله علیه و آله با تلاوت آیه ۷۹ بقره درباره تحریف نوشته‌های دینی و پنهان‌کاری، اقدامات آنان را نکوهش کرده و از پیمان مخفیانه‌شان سخن گفتند.
حذیفه گزارش می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله این اقدامات را در چارچوب آزمون الهی و تمایز میان افراد پاک و ناپاک تبیین کردند و به فرمان الهی از برخورد فوری با آنان خودداری فرمودند. بر اساس همین گزارش، پیامبر صلی الله علیه و آله با اشاره به آیه ۱۰۸ سوره نساء به اصحاب صحیفه نشان داد که توطئه آنان از چشم خداوند پنهان نیست. واکنش و اضطراب امضاکنندگان صحیفه هنگام سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله نشان‌دهنده آن بود که آنان خود را مخاطب این هشدارها می‌دانستند.[۲۸]
زندگی‌نامه
حذیفة بن یمان یمانی، با نام حذیفة بن حسیل بن جابر، از قبیله بنی‌عباس یمن و هم‌پیمان با قبیله اوس در مدینه به‌شمار می‌رفت.[۲۹] حذیفه از نخستین اسلام‌آورندگان برشمرده شده است.[۳۰] نقل شده که او در بسیاری از جنگ‌های صدر اسلام مانند احد و خندق در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله شرکت کرد.[۳۱]
نقل شده که حذیفه به‌خاطر خبرداشتن از سرّ منافقان و برخی از اخبار آینده توسط پیامبر صلی الله علیه و آله لقب «صاحب سر» گرفته بود.[۳۲] حذیفه پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و در زمان خلافت عمر والی مدائن شد[۳۳] و در جنگ نهاوند فرماندهی سپاه را بر عهده گرفت و در فتح چند شهر دیگر ایران نقش داشت.[۳۴] گفته شده که او به دوری از دنیا و پرهیزکاری معروف بود.[۳۵]
حذیفه از شیعیان خاص امیرالمؤمنین علیه السلام علیه السلام و یکی از ارکان چهارگانه اصحاب او برشمرده شده است.[۳۶] گزارش شده که او در سال ۳۶ق و در آغاز حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام در مدائن وفات یافت.[۳۷] همچنین فرزندانش صفوان و سعید از یاران امیرالمؤمنین و از شهیدان جنگ صفین برشمرده شده‌اند.[۳۸]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۴۴.
- ↑ تفسیر فرات الکوفی، ص۵۱۶–۵۱۷.
- ↑ کتاب الولایة، ص۲۵۵.
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۷۲.
- ↑ اسنی المطالب، ص۴۸.
- ↑ الاقبال، ج۲، ص۲۵۱.
- ↑ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۳۶.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۱، ص۳۷۴–۳۷۷؛ واقعه قرآنی غدیر، ص۱۲۰.
- ↑ التحصین، ص۵۳۷؛ الیقین، ص۲۸۵؛ بحارالانوار، ج۳۶، ص۱۲۶؛ بحارالانوار، ج۳۶، ص۱۴۸؛ بحارالانوار، ج۳۷، ص۳۱۱، ح۴۳.
- ↑ بحار الانوار: ج ۳۶ ص ۱۲۶ ۱۴۸ و ج ۳۷ ص ۳۱۱ ح ۴۳. الیقین: ص ۲۸۵. التحصین (ابن طاووس): ص ۵۳۷.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۱، ص۲۲۴؛ واقعه قرآنی غدیر، ص۱۳۵.
- ↑ تفسیر العیاشی، ج۲، ص۹۸–۹۹، ح۸۹؛ بحارالانوار، ج۳۷، ص۱۵۲–۱۵۳، ح۳۷؛ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۵۲–۵۳.
- ↑ واقعه قرآنی غدیر، ص۱۲۲؛ اسرار غدیر، ص۸۲.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ص۱۰۸؛ تفسیر القمی، ج۲، ص۳۹۷؛ تفسیر فرات الکوفی، ص۵۱۷؛ شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۹۰–۳۹۲؛ المسترشد، ص۵۸۶–۵۸۸، ح۲۵۷؛ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۳۸–۳۹؛ الصراط المستقیم، ج۱، ص۳۱۴؛ تأویل الآیات الظاهره، ص۳۷–۳۸؛ تفسیر البرهان، ج۵، ص۵۴۰–۵۴۱؛ بحارالانوار، ج۳۰، ص۳۱۵؛ بحارالانوار، ج۳۳، ص۱۶۳، ح۴۲۸؛ بحارالانوار، ج۳۷، ص۱۶۱؛ بحارالانوار، ج۳۷، ص۱۹۴؛ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۹۷؛ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۲۷۷.
- ↑ تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام، ص۱۴۷–۱۴۸.
- ↑ ژرفای غدیر، ص۱۵۷.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۸، ص۱۰۰؛ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۱۵؛ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۳۵.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۶۷–۳۷۳.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۲، ص۳۵۱، ح۷۶.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۳۶۷–۳۷۳.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۸، ص۹۴؛ بحار الانوار، ج۳۷، ص۳۲۷.
- ↑ چهارده قرن با غدیر، ص۸۳–۸۵؛ اسرار غدیر، ص۲۸۴–۲۸۵؛ دانشنامه غدیر، ج۷، ص۵۴۷.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۸، ص۸۶–۹۸.
- ↑ الیقین، ص۳۸۴–۳۸۷؛ ارشاد القلوب، ج۲، ص۱۸۰–۲۱۰؛ بحار الانوار، ج۲۸، ص۸۶–۹۶؛ بحارالانوار، ج۳۷، ص۳۲۵.
- ↑ الیقین، ص۳۸۴–۳۸۷؛ ارشاد القلوب، ج۲، ص۱۸۰–۲۱۰؛ بحار الانوار، ج۲۸، ص۸۶–۹۶؛ بحارالانوار، ج۳۷، ص۳۲۵.
- ↑ الیقین، ص۳۸۴–۳۸۷؛ ارشاد القلوب، ج۲، ص۱۸۰–۲۱۰؛ بحار الانوار، ج۲۸، ص۸۶–۹۶؛ بحارالانوار، ج۳۷، ص۳۲۵.
- ↑ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۲۷–۱۳۳.
- ↑ الیقین، ص۳۸۴–۳۸۷؛ ارشاد القلوب، ج۲، ص۱۸۰–۲۱۰؛ بحار الانوار، ج۲۸، ص۸۶–۹۶؛ بحارالانوار، ج۳۷، ص۳۲۵.
- ↑ المعارف، ص۲۳؛ الطبقات الکبری، ج۶، ص۹۴.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۹۰.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۹۰؛ اسد الغابة، ج۱، ص۴۶۸.
- ↑ اسد الغابة، ج۱، ص۴۶۸.
- ↑ الاصابة، ج۲، ص۳۹.
- ↑ اسد الغابة، ج۱، ص۴۶۸.
- ↑ حلیة الأولیاء، ج۱، ص۲۷۰–۲۸۳.
- ↑ رجال الطوسی، ص۶۰.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۶، ص۹۴.
- ↑ الاستیعاب، ج۱، ص۳۳۵.
منابع
- إرشاد القلوب المنجی من عمل به من ألیم العقاب؛ حسن بن ابی‌الحسن محمد الدیلمی، تحقیق: سید هاشم میلانی، تهران: انتشارات اسوه، ۱۳۸۲ش.
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابن‌اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی بن أبی طالب کرم الله وجهه؛ محمد بن محمد بن محمد جزری شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، بی‌تا.
- الإصابة فی تمییز الصحابة؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- الإقبال بالأعمال الحسنة فیما یعمل مرة فی السنة؛ سید علی بن موسی بن طاووس، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، قم: مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۱۸ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- البرهان فی تفسیر القرآن؛ هاشم بن سلیمان بحرانی، قم: مؤسسة البعثة (مرکز الطباعة و النشر)، ۱۴۱۵ق.
- تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة؛ شرف‌الدین علی حسینی استرآبادی، تحقیق: حسین استادولی، قم:مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۹ق.
- تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۱ش.
- التحصین لاسرار ما زاد من أخبار کتاب الیقین؛ سید رضی‌الدین علی بن طاووس حلی، قم: مؤسسة دار الکتاب (الجزائری)، ۱۴۱۳ق.
- تفسیر العیاشی؛ محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۸۰ق.
- تفسیر فرات الکوفی؛ فرات بن ابراهیم کوفی، تحقیق: محمد الکاظم، تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی (مؤسسة الطبع و النشر)، ۱۴۱۰ق.
- تفسیر القمی؛ علی بن ابراهیم قمی، تحقیق: طیّب موسوی جزائری، قم: دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- چهارده قرن با غدیر (اتمام حجت‌ها، بحث‌های علمی، مناظرات، میراث مکتوب، شعر و ادب، یادگارها و یادبودها)؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء؛ احمد بن عبدالله ابونعیم اصفهانی، تحقیق: کمال یوسف حوت، قاهره: دار أم القری، بی‌تا.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- رجال الطوسی؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
- شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی أهل البیت صلوات الله و سلامه علیهم؛ عبیدالله بن عبدالله حسکانی، تحقیق: محمدباقر حسکانی، تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی (مؤسسة الطبع و النشر)، ۱۴۱۱ق.
- الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم؛ علی بن محمد نباطی عاملی، تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران: مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۴ق.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال؛ عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، تحقیق: محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی، قم: مؤسسة الإمام المهدی علیه السلام، ۱۳۸۲ش.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ سلیم بن قیس هلالی، تحقیق: علاءالدین موسوی، تهران: مؤسسة البعثة (قسم الدراسات الإسلامیة)، ۱۴۰۷ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- المسترشد فی إمامة أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام؛ محمد بن جریر طبری امامی، تحقیق: احمد محمودی، تهران: مؤسسة الثقافة الإسلامیة لکوشانپور، ۱۴۱۵ق.
- المعارف؛ عبدالله بن مسلم بن قتیبة دینوری، تحقیق: ثروت عکاشه، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۲ق.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- واقعه قرآنی غدیر: گزارش سفر یک‌ماهه پیامبر برای اعلان ولایت در سایه آیات قرآنی؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.
- الیقین باختصاص مولانا علی علیه‌السلام بامرة المؤمنین؛ سید علی بن موسی بن طاووس، تحقیق: محمدباقر انصاری، قم: مؤسسه دار الکتاب الجزائری، ۱۴۱۳ق.