حدیث سفینه
حدیث سفینه روایتی منقول از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است که در آن، اهل‌بیت آن حضرت به کشتی نوح تشبیه شده‌اند: سوارشدن بر آن با نجات و بازماندن از آن با غرق‌شدن یا هلاکت همراه است. این روایت با تعبیرهای نزدیک به یکدیگر در منابع شیعه و اهل‌سنت نقل شده و گزارش ابوذر غفاری از آن در کنار کعبه، از مشهورترین نقل‌های حدیث است.[۱][۲]
در کلام امامیه، حدیث سفینه از شواهد ضرورت تمسک به اهل‌بیت و مرجعیت آنان در هدایت دینی به‌شمار می‌رود و در استدلال‌های مربوط به عصمت و امامت نیز به کار رفته است.[۳] برخی شارحان اهل‌سنت، آن را دعوت به محبت، بزرگداشت و پیروی از هدایت عالمان اهل‌بیت دانسته‌اند.[۴]
دربارهٔ اعتبار سند، میان عالمان اختلاف وجود دارد: حاکم نیشابوری یک طریق را صحیح دانسته، سخاوی با توجه به مجموع طرق آن را حسن شمرده و ابن‌حجر هیتمی از تقویت متقابل طرق سخن گفته است؛ در مقابل، شماری از محدثان، برخی یا مجموع طرق حدیث را ضعیف ارزیابی کرده‌اند.[۵][۶][۷][۸]
متن و ترجمه حدیث
نقل ابوذر در المستدرک
حاکم نیشابوری از حنش کنانی نقل می‌کند که ابوذر، در حالی که درِ کعبه را گرفته بود، گفت:
أَيُّهَا النَّاسُ، مَنْ عَرَفَنِي فَأَنَا مَنْ عَرَفْتُمْ، وَمَنْ أَنْكَرَنِي فَأَنَا أَبُو ذَرٍّ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي مَثَلُ سَفِينَةِ نُوحٍ، مَنْ رَكِبَهَا نَجَا، وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ.؛ ای مردم، هر کس مرا می‌شناسد، همان کسی هستم که می‌شناسید؛ و هر کس مرا نمی‌شناسد، من ابوذر هستم. از رسول خدا شنیدم که می‌فرمود: مَثَل اهل‌بیت من، مَثَل کشتی نوح است؛ هر کس بر آن سوار شود نجات می‌یابد و هر کس از آن بازماند غرق می‌شود.[۹]
این گزارش، محل بازگویی حدیث از سوی ابوذر را نشان می‌دهد؛ زمان و مکان نخستین بیان آن از سوی پیامبر در این نقل مشخص نشده است.
نقل الأمالی
در «الأمالی» از رافع، مولای ابوذر، نقل شده است که ابوذر حلقهٔ درِ کعبه را گرفته و رو به مردم، پس از معرفی خود، سخنی از پیامبر بازگو کرد که بخشی از آن چنین است:
إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ كَمَثَلِ سَفِينَةِ نُوحٍ، مَنْ رَكِبَهَا نَجَا، وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ، وَمَثَلِ بَابِ حِطَّةٍ، مَنْ دَخَلَهُ نَجَا، وَمَنْ لَمْ يَدْخُلْهُ هَلَكَ.؛ مَثَل اهل‌بیت من در میان شما، مَثَل کشتی نوح است؛ هر کس بر آن سوار شود نجات می‌یابد و هر کس از آن بازماند غرق می‌شود؛ و مَثَل درِ حطّه است که هر کس از آن وارد شود نجات می‌یابد و هر کس وارد نشود هلاک می‌گردد.[۱۰]
در نقل دیگری از همین کتاب، عبارت «در این امت» و تعبیر «هر کس آن را رها کند هلاک می‌شود» آمده است:
إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ كَمَثَلِ سَفِينَةِ نُوحٍ، مَنْ رَكِبَهَا نَجَا، وَمَنْ تَرَكَهَا هَلَكَ.؛ مَثَل اهل‌بیت من در این امت، مَثَل کشتی نوح است؛ هر کس بر آن سوار شود نجات می‌یابد و هر کس آن را رها کند هلاک می‌شود.[۱۱]
نقل عیون أخبار الرضا
در «عیون أخبار الرضا»، این حدیث از امام رضا علیه السلام، به نقل از پدرانش از پیامبر، چنین آمده است:
مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ كَمَثَلِ سَفِينَةِ نُوحٍ، مَنْ رَكِبَهَا نَجَا، وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا زُجَّ فِي النَّارِ.؛ مَثَل اهل‌بیت من در میان شما، مَثَل کشتی نوح است؛ هر کس بر آن سوار شود نجات می‌یابد و هر کس از آن بازماند، در آتش افکنده می‌شود.[۱۲]
اختلاف تعبیرها
مضمون مشترک نقل‌های حدیث، تشبیه اهل‌بیت به کشتی نوح و پیوند همراهی با آنان با نجات است. تفاوت‌های لفظی بیشتر در آغاز حدیث و در بیان سرانجام بازماندگان دیده می‌شود.
| تعبیر | ترجمه | نمونهٔ مأخذ |
|---|---|---|
| مَنْ رَكِبَهَا نَجَا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ | هر کس بر آن سوار شود نجات می‌یابد و هر کس از آن بازماند غرق می‌شود. | المستدرک علی الصحیحین.[۱۳] |
| مَنْ رَكِبَهَا سَلِمَ وَمَنْ تَرَكَهَا غَرِقَ | هر کس بر آن سوار شود به سلامت می‌ماند و هر کس آن را رها کند غرق می‌شود. | نقل عبدالله بن زبیر.[۱۴] |
| مَنْ رَكِبَهَا نَجَا وَمَنْ تَرَكَهَا هَلَكَ | هر کس بر آن سوار شود نجات می‌یابد و هر کس آن را رها کند هلاک می‌شود. | الأمالی.[۱۵] |
| مَنْ رَكِبَهَا نَجَا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا زُجَّ فِي النَّارِ | هر کس بر آن سوار شود نجات می‌یابد و هر کس از آن بازماند در آتش افکنده می‌شود. | عیون أخبار الرضا.[۱۶] |
در بعضی نقل‌ها، تمثیل «باب حطّه» نیز پس از تمثیل کشتی آمده است.[۱۷] این افزوده در همهٔ نقل‌ها وجود ندارد؛ ازاین‌رو، هنگام نقل مستقیم باید متن هر مأخذ جداگانه حفظ شود.
تفاوت الفاظ می‌تواند ناشی از نقل به معنا، تفاوت طرق یا تکرار مضمون در موقعیت‌های مختلف باشد؛ اما صرف اختلاف تعبیر، برای اثبات تکرار صدور حدیث در چند مناسبت کافی نیست.
راویان و منابع
راویان
ابوذر غفاری از مشهورترین ناقلان حدیث سفینه است. در منابع اهل‌سنت، نقل‌های منسوب به عبدالله بن عباس، ابوسعید خدری و عبدالله بن زبیر نیز آمده است.[۱۸] سخاوی نیز هنگام بررسی طرق، به همین راویان اشاره کرده است.[۱۹]
در منابع امامیه، افزون بر نقل ابوذر، روایت امام رضا علیه السلام از پدرانش و گزارش‌هایی از امیرالمؤمنین و دیگر امامان دربارهٔ این مضمون وجود دارد.[۲۰][۲۱]
در شمارش طرق باید میان نقل مستقیم از پیامبر، نقل امام از پدرانش و کاربرد مضمون حدیث در سخنان و احتجاج‌ها تفاوت گذاشت. همچنین ثبت روایت از یک صحابی، به‌تنهایی به معنای صحت سند منتهی به او نیست.
مأخذهای اصلی
برخی از منابع مهم نقل و بررسی حدیث عبارت‌اند از:
| کتاب | مؤلف | جایگاه حدیث در اثر |
|---|---|---|
| الأمالی | شیخ طوسی | نقل ابوذر در کنار کعبه و چند صورت از حدیث.[۲۲][۲۳] |
| عیون أخبار الرضا | شیخ صدوق | نقل امام رضا علیه السلام از پدرانش از پیامبر.[۲۴] |
| بشارة المصطفی | محمد بن ابی‌القاسم طبری | نقل گزارش ابوذر از طریق رافع.[۲۵] |
| المستدرک علی الصحیحین | حاکم نیشابوری | نقل ابوذر و تصحیح یک طریق.[۲۶] |
| المعجم الکبیر | طبرانی | نقل طرقی از حدیث در بخش اخبار اهل‌بیت.[۲۷] |
| المعجم الصغیر | طبرانی | نقل حدیث همراه با تمثیل باب حطّه.[۲۸] |
| مجمع الزوائد | هیثمی | گردآوری چند طریق و نقد راویان آنها.[۲۹] |
| البلدانیات | سخاوی | نقل حدیث، بررسی طرق و حکم به حسن‌بودن آن.[۳۰] |
| الصواعق المحرقة | ابن‌حجر هیتمی | نقل صورت‌های مختلف و بیان تقویت متقابل طرق.[۳۱] |
| فیض القدیر | مناوی | شرح معنای حدیث و گزارش اختلاف سندی.[۳۲] |
وجود حدیث در کتاب‌های متعدد، گستردگی نقل آن را نشان می‌دهد؛ اما تعداد کتاب‌ها با تعداد طرق مستقل برابر نیست، زیرا مؤلفان متأخر گاه روایت را از مأخذ مشترک گرفته‌اند.
اعتبار حدیث
بررسی اعتبار حدیث سفینه در دو سطح انجام می‌شود: ارزیابی هر سند به‌صورت مستقل و ارزیابی مجموعهٔ طرق و شواهد.
تصحیح حاکم نیشابوری
حاکم پس از نقل حدیث از طریق مفضل بن صالح، از ابواسحاق، از حنش کنانی، از ابوذر، آن را «صحیح بر شرط مسلم» معرفی کرده است.[۳۳]
این تعبیر، داوری حاکم دربارهٔ سند است و به معنای وجود حدیث در صحیح مسلم نیست. خود او تصریح می‌کند که بخاری و مسلم آن را در صحیح خود نیاورده‌اند.
تحسین سخاوی
سخاوی پس از نقل حدیث در «البلدانیات»، آن را حسن می‌داند. او با اشاره به روایت‌های ابن‌عباس، ابن‌زبیر و ابوسعید خدری توضیح می‌دهد که برخی طرق، برخی دیگر را تقویت می‌کنند و بر همین اساس حدیث را حسن شمرده است.[۳۴]
داوری سخاوی به مجموعهٔ شواهد مربوط است؛ بنابراین، نباید آن را به معنای صحیح‌دانستن مستقل همهٔ سندها دانست. همچنین نقدهای درج‌شده در پاورقی چاپ محققانهٔ کتاب، باید از متن و نظر خود سخاوی تفکیک شود.
تقویت طرق نزد ابن‌حجر هیتمی
ابن‌حجر هیتمی هنگام آوردن تعبیرهای مختلف حدیث، از طرق بسیاری یاد می‌کند که یکدیگر را تقویت می‌کنند.[۳۵] این دیدگاه نیز بر ارزیابی مجموع نقل‌ها تکیه دارد.
نقد هیثمی و ذهبی
هیثمی در بررسی طرق ابوذر و ابن‌عباس، حسن بن ابی‌جعفر و عبدالله بن داهر را مورد نقد قرار داده است. او در طریق عبدالله بن زبیر، از لین ابن‌لهیعه و در طریق ابوسعید خدری، از ناشناخته‌بودن تعدادی از راویان برای خود سخن می‌گوید.[۳۶]
مناوی نیز پس از نقل تصحیح حاکم، گزارش می‌کند که ذهبی به سبب وجود مفضل بن صالح در سند، بر آن اشکال کرده است.[۳۷]
ازاین‌رو، شرح مثبت مناوی دربارهٔ فضیلت اهل‌بیت را نمی‌توان به‌تنهایی تصحیح سند حدیث از سوی او به‌شمار آورد.
نقد ابن‌تیمیه و آلبانی و پاسخ مدافعان
ابن‌تیمیه وجود سند صحیح برای حدیث را نپذیرفته است.[۳۸] آلبانی نیز طرق مورد بررسی خود را ضعیف دانسته و تقویت مجموع آنها را کافی ندانسته است.[۳۹]
در مقابل، میرحامد حسین و سید علی حسینی میلانی با گردآوری طرق، معرفی ناقلان و بررسی نقدهای رجالی، از اعتبار حدیث دفاع کرده‌اند.[۴۰][۴۱]
محور اختلاف، تنها تعداد سندها نیست؛ میزان ضعف راویان، استقلال طرق و قابلیت جبران ضعف یک سند به‌وسیلهٔ شواهد دیگر نیز در نتیجه اثر دارد.
کثرت نقل و تواتر
در شماری از پژوهش‌های امامیه، فراوانی طرق و ناقلان حدیث، مبنای دفاع از اعتبار آن و طرح ادعای تواتر قرار گرفته است.[۴۲]
بااین‌حال، «نقل در کتاب‌های متعدد»، «صحیح‌بودن یک سند»، «حسن‌بودن بر پایهٔ شواهد» و «تواتر» اصطلاحات یکسانی نیستند. اثبات تواتر به بررسی ناقلان و استقلال نقل‌ها در طبقات مختلف نیاز دارد. با توجه به اختلاف داوری‌ها، نسبت‌دادن تواتر یا صحت حدیث به همهٔ محدثان شیعه و اهل‌سنت دقیق نیست.
معنا و وجه تشبیه
تمثیل حدیث بر سرگذشت کشتی نوح استوار است. قرآن از نجات نوح و همراهان او در کشتی سخن می‌گوید:
فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ؛ پس او و کسانی را که همراهش بودند، در کشتیِ آکنده نجات دادیم.
(شعراء:۱۱۹)
در حدیث سفینه، این تصویر برای توضیح نقش اهل‌بیت در هدایت امت به کار رفته است: همراهی با آنان به همراهی با کشتی نجات و روی‌گردانی از آنان به بازماندن از آن تشبیه می‌شود.
مناوی وجه تشبیه را دعوت به محبت، بزرگداشت و پیروی از هدایت عالمان اهل‌بیت توضیح می‌دهد.[۴۳] در تفسیر امامیه، این تمسک افزون بر محبت، پذیرش مرجعیت دینی و پیروی از تعالیم اهل‌بیت را نیز دربرمی‌گیرد.[۴۴]
بنابراین، «سوارشدن بر کشتی» در شرح‌های حدیث، کنایه از نوعی ارتباط اعتقادی و عملی با اهل‌بیت است.
مصداق اهل‌بیت
شناخت مقصود از «اهل‌بیت» در تعیین دلالت حدیث نقش اساسی دارد.
در تفسیر امامیه، مرجعیت هدایت‌گرِ مطرح‌شده در حدیث به اهل‌بیت معصوم پیامبر مربوط است. تعیین مصادیق، با استفاده از مجموعهٔ روایات اهل‌بیت و دلایل امامت انجام می‌شود و به نام همهٔ خویشاوندان پیامبر تعمیم نمی‌یابد.[۴۵]
مناوی در شرح خود، از حضرت فاطمه، امیرالمؤمنین، دو فرزند آنان و نسل اهل عدالت و دیانت یاد می‌کند و در توضیح تمسک، عالمانی از اهل‌بیت را در نظر می‌گیرد که از کتاب و سنت جدا نمی‌شوند.[۴۶]
ازاین‌رو، برداشت شارحان از دامنهٔ عنوان «اهل‌بیت» یکسان نیست. متن کوتاه حدیث نیز نام همهٔ مصادیق و ترتیب جانشینی آنان را بیان نمی‌کند.
دلالت‌های حدیث در کلام امامیه
مرجعیت دینی و لزوم پیروی
در استدلال امامیه، معرفی اهل‌بیت به‌عنوان راه نجات، بر ضرورت مراجعه به آنان در شناخت دین دلالت دارد. سید مرتضی، حدیث سفینه را در کنار حدیث ثقلین، ناظر به توجه‌دادن امت به اهل‌بیت و راهنمایی به سوی آنان می‌داند؛ هرچند دلالت حدیث ثقلین را گسترده‌تر ارزیابی می‌کند.[۴۷]
در این برداشت، محبت و احترام، بخشی از ارتباط با اهل‌بیت است و جای پیروی از هدایت آنان را نمی‌گیرد.
عصمت در هدایت
یکی از استدلال‌های امامیه آن است که معرفی پیروی از اهل‌بیت به‌عنوان راه نجات، با مصونیت هدایت آنان از خطای گمراه‌کننده تناسب دارد. میرحامد حسین این مضمون را در بحث عصمت به کار گرفته است.[۴۸]
این نتیجه، استنباط کلامی از حدیث است؛ واژهٔ «عصمت» در متن کوتاه روایت نیامده است. اعتبار این استدلال به چگونگی تفسیر تمسک و تعیین مصداق اهل‌بیت نیز وابسته است.
امامت امیرالمؤمنین و اهل‌بیت
در کلام امامیه، حدیث سفینه در کنار دیگر نصوص، برای اثبات جایگاه امامت و لزوم پیروی از امیرالمؤمنین و امامان اهل‌بیت به کار می‌رود.[۴۹]
این استدلال، بر پیوند میان هدایت معتبر و پیشوایی دینی تکیه دارد. تعیین شمار امامان، نام آنان و ترتیب جانشینی، به نصوص تکمیلی نیاز دارد.
افضلیت و استمرار هدایت
میرحامد حسین، نقش اهل‌بیت در نجات امت را از شواهد برتری آنان در هدایت دینی دانسته و از استمرار این نقش در بحث وجود حجت الهی استفاده کرده است.[۵۰]
این برداشت بر مقدمات کلامی دیگری، از جمله استمرار نیاز امت به هدایت الهی، تکیه دارد و صرفاً بازگویی الفاظ حدیث نیست.
ارتباط با حدیث ثقلین و غدیر
حدیث سفینه و حدیث ثقلین در استدلال‌های امامیه مکمل یکدیگر دانسته می‌شوند: حدیث ثقلین بر تمسک به قرآن و عترت و حدیث سفینه بر نقش نجات‌بخش همراهی با اهل‌بیت تأکید دارد.[۵۱]
ارتباط حدیث سفینه با حدیث غدیر نیز از جهت بحث ولایت، امامت و مرجعیت اهل‌بیت است. حدیث غدیر در معرفی ولایت امیرالمؤمنین و حدیث سفینه در توضیح نقش هدایت‌گر اهل‌بیت مورد استناد قرار می‌گیرد.
این پیوند محتوایی، با اثبات صدور حدیث سفینه در روز غدیر تفاوت دارد. نقل مشهور ابوذر، بازگویی حدیث در کنار کعبه را گزارش می‌کند و برای تعیین مناسبت نخستین بیان آن، باید به گزارش صریح همان مناسبت استناد کرد.
پژوهش‌های اختصاصی
حدیث سفینه در آثار کلامی و حدیث‌پژوهی، موضوع بررسی مستقل قرار گرفته است. از مهم‌ترین محورهای این پژوهش‌ها، گردآوری طرق، ارزیابی راویان، پاسخ به نقدهای سندی و بررسی دلالت حدیث بر مرجعیت و امامت اهل‌بیت است.
- عبقات الأنوار: میرحامد حسین در مباحث حدیث سفینه، نقل‌ها و دیدگاه‌های عالمان را گرد آورده و به بررسی سند و دلالت پرداخته است.[۵۲]
- نفحات الأزهار: سید علی حسینی میلانی، بحث حدیث سفینه را در مجموعهٔ تلخیص و تحقیق مباحث عبقات پی گرفته است.[۵۳]
- پژوهشی در حدیث سفینه: مقاله‌ای از غلامرضا رضایی دربارهٔ طرق، نقدهای سندی و دلالت‌های کلامی حدیث است.[۵۴]
جستارهای وابسته
حدیث ثقلین • حدیث غدیر • حدیث منزلت • حدیث یوم‌الدار • ابوذر غفاری
پانویس
- ↑ الأمالی، ص۶۰، ح۸۸.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، کتاب التفسیر، تفسیر سورهٔ هود، حدیث «مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح».
- ↑ الشافی فی الإمامة، ج۳، ص۱۲۰–۱۲۲.
- ↑ فیض القدیر، ج۲، ص۶۵۸–۶۵۹، شرح ح۲۴۴۲.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، کتاب التفسیر، تفسیر سورهٔ هود، حدیث «مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح».
- ↑ البلدانیات، ص۱۸۷–۱۸۹.
- ↑ الصواعق المحرقة، ص۲۳۶.
- ↑ مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۶۸.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، کتاب التفسیر، تفسیر سورهٔ هود، حدیث «مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح».
- ↑ الأمالی، ص۶۰، ح۸۸.
- ↑ الأمالی، ح۱۰۵۳.
- ↑ عیون أخبار الرضا، باب۳۱، ح۱۰.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، کتاب التفسیر، تفسیر سورهٔ هود، حدیث «مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح».
- ↑ مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۶۸.
- ↑ الأمالی، ح۱۰۵۳.
- ↑ عیون أخبار الرضا، باب۳۱، ح۱۰.
- ↑ المعجم الصغیر، باب الحاء، باب «من اسمه الحسین»، ح۳۶۵.
- ↑ مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۶۸.
- ↑ البلدانیات، ص۱۸۸–۱۸۹.
- ↑ عیون أخبار الرضا، باب۳۱، ح۱۰.
- ↑ بحار الأنوار، ج۲۳، باب۷.
- ↑ الأمالی، ص۶۰، ح۸۸.
- ↑ الأمالی، ح۱۰۵۳.
- ↑ عیون أخبار الرضا، باب۳۱، ح۱۰.
- ↑ بشارة المصطفی، ص۱۴۵، ح۹۷.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، کتاب التفسیر، تفسیر سورهٔ هود، حدیث «مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح».
- ↑ المعجم الکبیر، ج۳، ص۴۵–۴۶، ح۲۶۳۶–۲۶۳۸.
- ↑ المعجم الصغیر، باب الحاء، باب «من اسمه الحسین»، ح۳۶۵.
- ↑ مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۶۸.
- ↑ البلدانیات، ص۱۸۶–۱۸۹.
- ↑ الصواعق المحرقة، ص۲۳۶.
- ↑ فیض القدیر، ج۲، ص۶۵۸–۶۵۹، ح۲۴۴۲.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، کتاب التفسیر، تفسیر سورهٔ هود، حدیث «مثل أهل بیتی مثل سفینة نوح».
- ↑ البلدانیات، ص۱۸۷–۱۸۹.
- ↑ الصواعق المحرقة، ص۲۳۶.
- ↑ مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۶۸.
- ↑ فیض القدیر، ج۲، ص۶۵۹، شرح ح۲۴۴۲.
- ↑ منهاج السنة النبویة، ج۷، ص۳۹۵.
- ↑ سلسلة الأحادیث الضعیفة والموضوعة، ج۱۰، ص۵–۸.
- ↑ عبقات الأنوار، ج۲۳، ص۹۱۴.
- ↑ نفحات الأزهار، ج۴.
- ↑ پژوهشی در حدیث سفینه، ص۹۷–۱۳۰.
- ↑ فیض القدیر، ج۲، ص۶۵۸–۶۵۹، شرح ح۲۴۴۲.
- ↑ الشافی فی الإمامة، ج۳، ص۱۲۲.
- ↑ عبقات الأنوار، ج۲۳، ص۹۵۶–۹۸۷.
- ↑ فیض القدیر، ج۲، ص۶۵۸–۶۵۹، شرح ح۲۴۴۲.
- ↑ الشافی فی الإمامة، ج۳، ص۱۲۲.
- ↑ عبقات الأنوار، ج۲۳، ص۹۵۶ و ص۹۷۶.
- ↑ منهاج الکرامة، ص۱۵۵–۱۵۶.
- ↑ عبقات الأنوار، ج۲۳، ص۹۷۷ و ص۹۸۷.
- ↑ الشافی فی الإمامة، ج۳، ص۱۲۲.
- ↑ عبقات الأنوار، ج۲۳.
- ↑ نفحات الأزهار، ج۴.
- ↑ پژوهشی در حدیث سفینه، ص۹۷–۱۳۰.
منابع
- الأمالی؛ محمد بن حسن طوسی، قم: دارالثقافة، ۱۴۱۴ق.
- البلدانیات؛ محمد بن عبدالرحمن سخاوی، تحقیق حسام بن محمد قطان، ریاض: دارالعطاء.
- الشافی فی الإمامة؛ سید مرتضی علم‌الهدی، تحقیق سید عبدالزهرا حسینی، تهران: مؤسسة الصادق، ۱۴۱۰ق.
- الصواعق المحرقة؛ احمد بن محمد ابن‌حجر هیتمی، تحقیق و تعلیق عبدالوهاب عبداللطیف، قاهره: مکتبة القاهرة.
- المستدرک علی الصحیحین؛ محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
- المعجم الصغیر؛ سلیمان بن احمد طبرانی، تحقیق محمد شکور محمود حاج امرير، بیروت و عمان: المکتب الإسلامی و دارعمار، ۱۴۰۵ق.
- المعجم الکبیر؛ سلیمان بن احمد طبرانی، تحقیق حمدی عبدالمجید سلفی.
- بحار الأنوار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دارإحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- بشارة المصطفی لشیعة المرتضی؛ محمد بن ابی‌القاسم طبری، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۲۰ق.
- پژوهشی در حدیث سفینه؛ غلامرضا رضایی، فصلنامهٔ کلام اسلامی، شمارهٔ ۸۴، زمستان ۱۳۹۱ش، ص۹۷–۱۳۰.
- سلسلة الأحادیث الضعیفة والموضوعة؛ محمد ناصرالدین آلبانی، ریاض: دارالمعارف، ۱۴۱۲ق.
- عبقات الأنوار فی إمامة الأئمة الأطهار؛ میرحامد حسین موسوی هندی، اصفهان: کتابخانهٔ امیرالمؤمنین، ۱۳۶۶ش.
- عیون أخبار الرضا؛ محمد بن علی بن بابویه، باب۳۱، حدیث۱۰؛ نسخهٔ برخط در پایگاه أصول.
- فیض القدیر شرح الجامع الصغیر؛ عبدالرؤوف مناوی، تصحیح احمد عبدالسلام، بیروت: دارالکتب العلمیة.
- مجمع الزوائد ومنبع الفوائد؛ علی بن ابی‌بکر هیثمی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
- منهاج السنة النبویة؛ احمد بن عبدالحلیم ابن‌تیمیه، تحقیق محمد رشاد سالم، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ق.
- منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة؛ حسن بن یوسف علامه حلی، مشهد: مؤسسهٔ عاشورا.
- نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار؛ سید علی حسینی میلانی، قم: مرکز تحقیق و ترجمه و نشر آثار، ۱۴۱۴ق.