تمام خوبی‌ها به‌دست خداوند در خطبه غدیر
تمام خوبی‌ها به‌دست خداوند مفاد عبارت بِيَدِهِ الْخَيْرُ در بخش توحیدی خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در توصیف خداوند، خیر را در اختیار و قدرت او معرفی می‌کند.[۱]
این تعبیر با عبارت قرآنی 
بِيَدِكَ الْخَيْرُ
در آیه ۲۶ سوره آل‌عمران ارتباط دارد. در برخی شرح‌های خطبه غدیر، از این فراز چنین استفاده شده است که هر خیر حقیقی و هر کمال وجودی در نهایت از خداوند سرچشمه می‌گیرد و آنچه از شر و نقص به انسان می‌رسد، باید با توجه به نظام اسباب، افعال اختیاری انسان و نسبی‌بودن بسیاری از شرور تحلیل شود.[۲]
عبارت خطبه غدیر
در بخش توحیدی خطبه، درباره خداوند آمده است: بِيَدِهِ الْخَيْرُ؛ تمام خیر و خوبی به دست اوست. مقصود از «به دست او» در این تعبیر، قدرت، اختیار و تدبیر الهی است، نه اثبات عضو جسمانی برای خداوند. بر اساس مبانی توحیدی، خداوند جسم و محدود به اعضا و جهت نیست و چنین تعبیرهایی در زبان دینی برای بیان سلطه و اختیار به‌کار می‌روند.
ریشه قرآنی فراز
عبارت خطبه با آیه ۲۶ سوره آل‌عمران ارتباط مستقیم دارد:
قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ؛ بگو: خدایا، ای مالک فرمانروایی، حکومت را به هر کس بخواهی می‌بخشی و از هر کس بخواهی می‌گیری؛ هر کس را بخواهی عزت می‌دهی و هر کس را بخواهی خوار می‌کنی؛ همه خیر به دست توست و تو بر هر چیزی توانایی.(آل‌عمران:۲۶)
در این آیه، عبارت بِيَدِكَ الْخَيْرُ پس از مجموعه‌ای از افعال الهی مانند عطای مُلک، گرفتن مُلک، عزت‌بخشیدن و خوارکردن آمده است.
از این جهت، «خیر» در آیه در چارچوب قدرت، تدبیر و حاکمیت خداوند بر عالم مطرح شده است.
معنای «خیر»
«خیر» در زبان عربی به چیزی گفته می‌شود که نیک، مطلوب و برگزیده باشد. در شرح فعلی این فراز، خیر با اصل وجود و کمال مرتبط دانسته شده است؛ یعنی هر موجود از آن جهت که بهره‌ای از هستی و کمال دارد، در همان مرتبه از خیر برخوردار است.[۳] بر این اساس، «خیر» تنها به مال، سلامت یا آسایش محدود نیست و می‌تواند مراتب مختلف وجود، علم، قدرت، هدایت، ایمان، عدالت و دیگر کمالات را نیز دربر گیرد.
خیر از خداوند است
قرآن می‌فرماید:
ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ؛ هر نیکی که به تو برسد از جانب خداست و هر بدی که به تو برسد از خود توست.(نساء:۷۹)
در برخی تفاسیر، این آیه در تبیین نسبت خیر و شر مورد توجه قرار گرفته است.[۴]
از این منظر، نعمت، هدایت، توانایی و اصل وجود انسان از خداوند است؛ اما انسان می‌تواند با انتخاب نادرست، از نعمت‌ها برخلاف مسیر صحیح استفاده کند و زمینه زیان و بدی را برای خود یا دیگران فراهم سازد.
نیکویی اصل آفرینش
قرآن درباره آفرینش الهی می‌فرماید:
الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ؛ همان کسی که هر چیزی را که آفرید نیکو آفرید.(سجده:۷)
در تحلیل برخی مفسران، اصل وجود و آفرینش از آن جهت که فعل خداوند و برخوردار از مرتبه‌ای از کمال است، خیر دانسته می‌شود.
بر این مبنا، نمی‌توان موجودی را از همه جهات و به‌صورت مطلق «شر محض» دانست؛ زیرا همان موجود نیز از جهت برخورداری از وجود، آثار و جایگاه خود در نظام آفرینش، دارای جهتی از خیر است.[۵]
آیا در جهان شرّ وجود ندارد؟
عبارت بِيَدِهِ الْخَيْرُ به این معنا نیست که انسان در جهان با رنج، بیماری، مرگ، ظلم یا زیان مواجه نمی‌شود. در شرح این فراز، میان خیر و شرّ ذاتی و خیر و شرّ نسبی تفکیک شده است.[۶] بسیاری از اموری که انسان آنها را «شر» می‌نامد، از جهت نسبت آنها با یک شخص یا وضعیت خاص چنین توصیف می‌شوند. برای مثال:
- باران در اصل نعمتی سودمند است، اما ممکن است برای فردی موجب خسارت شود؛
- آتش دارای آثار و منافع فراوان است، ولی می‌تواند سبب سوختگی شود؛
- مرگ برای زندگی دنیوی پایان محسوب می‌شود، اما بخشی از نظام کلی حیات انسان است.
بنابراین، شر در بسیاری موارد وصفی نسبی است و از نسبت یک پدیده با موجود یا هدف خاص به دست می‌آید.
شرّ نسبی در نظام آفرینش
یک موجود می‌تواند در ذات و جایگاه خود دارای خیر باشد، ولی نسبت به موجودی دیگر منشأ زیان شود.[۷] برای نمونه، بیماری برای شخص بیمار ناگوار است؛ اما بسیاری از پدیده‌هایی که در پیدایش بیماری نقش دارند، در نظام طبیعی آثار و کارکردهای دیگری نیز دارند. بر این اساس، نمی‌توان صرف زیان‌باربودن یک پدیده برای فردی خاص را دلیل بر شرّ مطلق‌بودن آن در کل نظام هستی دانست.
شرور ناشی از فعل اختیاری انسان
دسته دیگری از خیر و شر به اعمال اختیاری انسان مربوط می‌شود. در انوار درخشان، فعل اختیاری هنگامی خیر معرفی شده که نتیجه‌ای عقلایی و مورد تأیید دین داشته باشد و هنگامی شر دانسته شده که برای فاعل یا دیگران زیان و فساد ایجاد کند.[۸] برای مثال:
- عدالت، کمک به دیگران و رعایت حقوق آنان از افعال خیر به شمار می‌روند؛
- ظلم، تجاوز، دروغ و تضییع حقوق دیگران از افعال شر محسوب می‌شوند.
در این موارد، منشأ شر را نمی‌توان مستقیماً به خداوند نسبت داد؛ زیرا انسان با اختیار خود مسیر نادرست را انتخاب کرده است.
شر و مسئولیت انسان
قرآن می‌فرماید:
وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثيرٍ؛ هر مصیبتی که به شما می‌رسد به سبب دستاورد خود شماست و خداوند از بسیاری درمی‌گذرد.(شوری:۳۰). این آیه نشان می‌دهد که بخشی از ناگواری‌های زندگی می‌تواند نتیجه رفتار انسان‌ها باشد.
ازاین‌رو، اعتقاد به حاکمیت خداوند بر نظام هستی نباید به نفی مسئولیت انسان در ایجاد ظلم، فساد، فقر، جنگ یا دیگر آسیب‌های اختیاری بینجامد.
خیر تکوینی و خیر اختیاری
برای روشن‌ترشدن بحث می‌توان دو حوزه از خیر را از یکدیگر تفکیک کرد:
خیر تکوینی
خیر تکوینی به اصل وجود و کمالاتی مربوط است که در نظام آفرینش تحقق دارند. زندگی، علم، قدرت، سلامت و دیگر کمالات وجودی از این جهت در شمار خیرات قرار می‌گیرند.
خیر اختیاری
خیر اختیاری به افعالی مربوط است که انسان آگاهانه و با اختیار خود انجام می‌دهد. عدالت، صداقت، عبادت، احسان و وفای به عهد نمونه‌هایی از این نوع خیر هستند. توان انجام این افعال و اصل وجود انسان از خداوند است، اما انتخاب و انجام آنها به خود انسان نیز نسبت داده می‌شود.
خیر و توحید افعالی
فراز بِيَدِهِ الْخَيْرُ با توحید افعالی ارتباط دارد. مقصود از توحید افعالی آن است که هیچ موجودی در وجود و اثرگذاری خود مستقل از خداوند نیست. بنابراین، اگر خیری از طریق انسان، طبیعت یا عامل دیگری به شخص برسد، آن واسطه در چارچوب نظامی عمل می‌کند که اصل وجود و قدرت آن از خداوند است. این معنا با نسبت‌دادن فعل خیر به انسان منافاتی ندارد؛ همان‌گونه که قرآن برای انسان اختیار و مسئولیت نیز اثبات می‌کند.
آیا شر نیز مخلوق خداوند است؟
در این مسئله باید میان آفرینش موجودات و ارزش اخلاقی اعمال تفکیک کرد. قدرت، اراده و امکان عمل انسان از خداوند است، اما انسان می‌تواند این توان را در مسیر خیر یا شر به کار گیرد. برای مثال، توان سخن‌گفتن یک کمال و نعمت است؛ ولی فرد می‌تواند از آن برای گفتن حقیقت یا دروغ استفاده کند. پس وجود قدرت خیر است، اما کیفیت استفاده انسان از آن می‌تواند خیر یا شر اخلاقی باشد. از این جهت، شر اخلاقی به سوءاختیار انسان مربوط می‌شود، نه اینکه خداوند انسان را به ارتکاب شر مجبور کرده باشد.
خیر و حکمت الهی
نسبت همه خیرات به خداوند با علم و حکمت او ارتباط دارد. در نگاه توحیدی، افعال خداوند بی‌هدف و برخاسته از جهل یا نیاز نیستند. ممکن است انسان حکمت همه حوادث را درک نکند، اما ناآگاهی انسان از حکمت یک پدیده به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که آن پدیده در کل نظام آفرینش فاقد هرگونه خیر و مصلحت است. در عین حال، این اصل نباید برای توجیه ظلم یا رفتار نادرست انسان‌ها به‌کار رود؛ زیرا اعمال اختیاری انسان موضوع مسئولیت، مدح و سرزنش قرار می‌گیرند.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۲۴–۳۲۵.
- ↑ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۱۴۴.
- ↑ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۱۴۴.
- ↑ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۱۴۴.
- ↑ انوار درخشان در تفسیر قرآن، ج۳، ص۴۴.
- ↑ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۱۴۴.
- ↑ أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۱۴۴.
- ↑ انوار درخشان در تفسیر قرآن، ج۳، ص۴۴.
منابع
- أطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ عبدالحسین طیب، تهران: انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- انوار درخشان در تفسیر قرآن؛ سید محمد حسینی همدانی، تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران: انتشارات لطفی، ۱۳۸۰ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.