آيه ۶ احزاب و غدیر

آیه ۶ احزاب و غدیر
آیهٔ ۶ سورهٔ احزاب
مشخصات آیه
نام سوره	احزاب
شماره آیه	۶
جزء	۲۱
محتوای آیه
مکان نزول	مدینه
موضوع	اولویت پیامبر بر مؤمنان و ارتباط آن با اعلام ولایت امیرالمؤمنین در غدیر
ترتیل آیه
ترجمه صوتی

آیهٔ ۶ سورهٔ احزاب با عبارت «النَّبِيُّ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»، اولویت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را بر مؤمنان بیان می‌کند. در تفسیر این عبارت، از تقدم فرمان و تدبیر پیامبر بر خواست و تصمیم مؤمنان سخن گفته شده است.

ارتباط این آیه با غدیر، به گزارش‌هایی بازمی‌گردد که در آنها پیامبر، پیش از اعلام ولایت امیرالمؤمنین علی علیه السلام، از مردم دربارهٔ اولویت خود بر آنان اقرار گرفته است. پیوند میان این مقدمه و عبارت «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»، از قرائن مورد استناد در تفسیر معنای «مولی» به ولایت و اولویت در امر مؤمنان است.

این مضمون در گزارش‌های مربوط به واقعهٔ غدیر، احتجاج‌های بعدی دربارهٔ آن و زیارت غدیریه نیز بازتاب یافته است.

متن و ترجمهٔ آیه

النَّبِيُّ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلَىٰ أَوْلِيَائِكُمْ مَعْرُوفًا كَانَ ذَٰلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا؛ پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است و همسران او مادران آنان‌اند؛ و در حکم خدا، خویشاوندان نسبت به یکدیگر، در ارث، از دیگر مؤمنان و مهاجران سزاوارترند، مگر آنکه بخواهید به دوستانتان نیکی کنید. این حکم در کتاب نوشته شده است.(احزاب:۶)

محتوای آیه

آیه سه موضوع را در کنار یکدیگر بیان می‌کند: اولویت پیامبر بر مؤمنان، جایگاه همسران پیامبر به‌عنوان مادران مؤمنان و تقدم خویشاوندان در ارث. موضوع اصلی این مدخل، بخش نخست آیه و ارتباط آن با حدیث غدیر است.

طبرسی در تفسیر «أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»، چند بیان نزدیک به هم نقل کرده است: پیامبر به تدبیر امور مؤمنان سزاوارتر است؛ حکم او بر تصمیم مخالف آنان تقدم دارد؛ و هنگامی که دعوت پیامبر با خواست شخصی انسان تعارض پیدا کند، پیروی از پیامبر مقدم است.

در ادامهٔ آیه، مادربودن همسران پیامبر به حرمت و ممنوعیت ازدواج با آنان تفسیر شده است؛ نه اینکه همهٔ احکام خویشاوندیِ مادر و فرزند دربارهٔ آنان برقرار باشد. بخش پایانی نیز به اولویت خویشاوندان در ارث مربوط است.

بنابراین، دو کاربرد واژهٔ «أولى» در این آیه باید در سیاق خود فهمیده شوند: نخست، اولویت پیامبر در نسبت با مؤمنان؛ و دوم، اولویت خویشاوندان در مسئلهٔ ارث.

گزارش نزول آیه پیش از حجةالوداع

ابن‌طاووس در «اقبال»، از کتاب «النشر والطی» گزارشی از عطیهٔ سعدی نقل می‌کند که از حذیفه بن یمان دربارهٔ چگونگی معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام در غدیر پرسیده است. در این گزارش، نزول آیهٔ اولویت پیامبر و پرسش مردم دربارهٔ معنای ولایت، پیش از حرکت برای حجةالوداع مطرح می‌شود.

بخش مربوط به پرسش مردم چنین است:

فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا هَذِهِ الْوِلَايَةُ الَّتِي أَنْتُمْ بِهَا أَحَقُّ بِأَنْفُسِنَا؟ فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ فِيمَا أَحْبَبْتُمْ وَكَرِهْتُمْ، فَقُلْنَا: سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا.؛ گفتند: ای رسول خدا، این ولایت چیست که به‌سبب آن، شما نسبت به ما از خودمان سزاوارترید؟ فرمود: شنیدن و اطاعت‌کردن، در آنچه دوست دارید و آنچه خوش ندارید. پس گفتیم: شنیدیم و اطاعت کردیم.

در ادامه، حرکت به مکه برای حجةالوداع و فرمان معرفی علی علیه السلام به‌عنوان نشانهٔ هدایت مردم آمده است.

دقت در زمان و مکان نزول

در این موضع از «اقبال»، پس از عبارت مربوط به نزول آیه، توضیح «أقول: لعلّه يعني بالمدينة» دیده می‌شود؛ یعنی «می‌گویم: شاید مقصود، مدینه باشد». این عبارت، توضیح مؤلف است و نباید جزئی از سخن حذیفه معرفی شود.

همچنین، در عبارت مورد استناد، ماه ذی‌القعدهٔ سال دهم تعیین نشده است. ازاین‌رو، تعبیر دقیق آن است که «در این گزارش، نزول آیه پیش از حرکت برای حجةالوداع مطرح شده است»؛ تعیین تاریخ دقیق‌تر، به شاهد جداگانه نیاز دارد.

اولویت پیامبر در گزارش‌های غدیر

در گزارش‌های زیر، مضمون آغاز آیه گاه به‌صورت پرسش «آیا من بر شما از خودتان سزاوارتر نیستم؟» و گاه با عبارت «من بر مؤمنان از خودشان سزاوارترم» آمده است. این عبارت‌ها اقتباس از مضمون آیه‌اند و نباید همهٔ آنها را نقل لفظ‌به‌لفظِ متن کامل آیه دانست.

احتجاج امیرالمؤمنین در روزگار عثمان

در «کتاب سلیم بن قیس»، ضمن احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام در جمعی از مهاجران و انصار در روزگار عثمان، چنین گزارشی از غدیر آمده است:

أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ اللَّهَ مَوْلَايَ وَأَنَا مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَوْلَىٰ بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ. أَلَا مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.؛ ای مردم، خداوند مولای من است و من مولای مؤمنان و نسبت به آنان از خودشان سزاوارترم. آگاه باشید، هرکس من مولای اویم، علی مولای اوست. خدایا، دوست بدار آن‌که او را دوست بدارد؛ دشمن بدار آن‌که با او دشمنی کند؛ یاری کن آن‌که او را یاری کند و واگذار آن‌که او را واگذارد.

در ادامهٔ همین گزارش، سلمان دربارهٔ چگونگی ولایت علی علیه السلام می‌پرسد و پاسخ چنین نقل شده است:

وَلَاؤُهُ كَوِلَايَتِي، مَنْ كُنْتُ أَوْلَىٰ بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِيٌّ أَوْلَىٰ بِهِ مِنْ نَفْسِهِ.؛ ولایت او مانند ولایت من است؛ هرکس من نسبت به او از خودش سزاوارترم، علی نیز نسبت به او از خودش سزاوارتر است.

در این نقل، ارتباط «مولی» و «أولى» در پاسخ به پرسش دربارهٔ معنای ولایت بیان شده است.

شهادت گروهی از حاضران غدیر در رحبه

ابن‌اثیر در شرح‌حال ابوقدامه انصاری، از ابوالطفیل نقل می‌کند که امیرالمؤمنین علیه السلام حاضران غدیر را به شهادت‌دادن فراخواند. مطابق این گزارش، هفده نفر، از جمله ابوقدامه، برخاستند و گواهی دادند که هنگام بازگشت از حجةالوداع، پیامبر پس از نماز و حمد و ثنای الهی فرمود:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ، أَتَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ مَوْلَايَ وَأَنَا مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَأَنِّي أَوْلَىٰ بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ؟؛ ای مردم، آیا می‌دانید که خداوند عزّوجلّ مولای من است و من مولای مؤمنانم و نسبت به شما از خودتان سزاوارترم؟

آنان پاسخ مثبت دادند و شهادت دادند که پیامبر، در حالی که دست علی علیه السلام را گرفته بود، عبارت «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» و دعای «اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ» را بیان کرد. در این نقل، تکرار سخن پیامبر نیز گزارش شده است.

تعداد شاهدان در این گزارش، مربوط به همین نقل است و نباید بدون مقابله، به همهٔ روایت‌های مناشدهٔ رحبه تعمیم داده شود.

گزارش ابوایوب و گروهی از انصار

در گزارشی از ریاح بن حارث، گروهی از انصار در رحبه نزد امیرالمؤمنین علیه السلام آمدند و خود را از موالی او خواندند. آنان در توضیح این تعبیر، به سخن پیامبر در غدیر استناد کردند:

أَيُّهَا النَّاسُ، أَلَسْتُ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؟ قُلْنَا: بَلَىٰ يَا رَسُولَ اللَّهِ. فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ مَوْلَايَ وَأَنَا مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَعَلِيٌّ مَوْلَىٰ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ.؛ ای مردم، آیا من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نیستم؟ گفتیم: آری، ای رسول خدا. فرمود: خداوند مولای من است و من مولای مؤمنانم و علی مولای هرکسی است که من مولای او بوده‌ام. خدایا، دوست بدار آن‌که او را دوست بدارد و دشمن بدار آن‌که با او دشمنی کند.

ریاح در ادامه می‌گوید که پس از رفتن آن گروه، از هویتشان پرسید و دانست که آنان گروهی از انصارند و ابوایوب انصاری نیز در میانشان است.

گزارش عمرو بن میمون

در روایتی از عمرو بن میمون اودی، که از سخنان چند تن از اصحاب دربارهٔ فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام یاد می‌کند، غدیر از موارد معرفی جایگاه و ولایت آن حضرت شمرده شده است. در بخش مربوط آمده است:

أَيُّهَا النَّاسُ، مَنْ أَوْلَىٰ بِكُمْ مِنْكُمْ بِأَنْفُسِكُمْ؟ قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ. قَالَ: فَمَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ.؛ ای مردم، چه کسی نسبت به شما از خودتان سزاوارتر است؟ گفتند: خدا و پیامبرش. فرمود: پس هرکس من مولای اویم، این علی مولای اوست.

در این صورت از گزارش، مضمون اولویت در قالب پرسش و پاسخ آمده و سپس اعلام ولایت علی علیه السلام بر آن مترتب شده است.

استناد قیس بن سعد در برابر معاویه

در «کتاب سلیم بن قیس»، از قیس بن سعد نقل شده که در احتجاج با معاویه، امیرالمؤمنین علیه السلام را کسی معرفی کرد که پیامبر در غدیر خم دربارهٔ او فرمود:

مَنْ كُنْتُ أَوْلَىٰ بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِيٌّ أَوْلَىٰ بِهِ مِنْ نَفْسِهِ.؛ هرکس من نسبت به او از خودش سزاوارتر بوده‌ام، علی نیز نسبت به او از خودش سزاوارتر است.

در این نقل، واژهٔ «أولى» در هر دو بخش جمله به کار رفته است؛ ازاین‌رو، باید لفظ آن از نقل مشهورِ دارای واژهٔ «مولی» جدا ثبت شود.

گزارش عبدالله بن جعفر دربارهٔ استمرار اولویت

در «کتاب سلیم بن قیس»، گفت‌وگویی از عبدالله بن جعفر با معاویه نقل شده است. عبدالله می‌گوید سخن پیامبر را در حضور افرادی مانند عمر بن ابی‌سلمه، اسامة بن زید، سعد بن ابی‌وقاص، سلمان، ابوذر، مقداد و زبیر شنیده است.

در این گزارش، پیامبر ابتدا دربارهٔ اولویت خود بر مؤمنان و مادربودن همسرانش برای آنان اقرار می‌گیرد؛ سپس عبارت «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» را بیان می‌کند. در ادامه، اولویت پس از خود را برای علی، حسن و حسین علیهم السلام توضیح می‌دهد.

بخش آغازین این توضیح چنین است:

أَيُّهَا النَّاسُ، أَنَا أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، لَيْسَ لَهُمْ مَعِي أَمْرٌ، وَعَلِيٌّ مِنْ بَعْدِي أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، لَيْسَ لَهُمْ مَعَهُ أَمْرٌ.؛ ای مردم، من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارترم و در برابر من، فرمان مستقلی ندارند؛ و علی پس از من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است و در برابر او، فرمان مستقلی ندارند.

در ادامهٔ همین عبارت، این اولویت برای امام حسن پس از پدر و امام حسین پس از برادرش بیان شده است.

این گزارش، سخن پیامبر را بر منبر نقل می‌کند؛ در عبارت مورد استناد، نام غدیر به‌صراحت نیامده است. بنابراین، ارتباط محتوایی آن با حدیث غدیر را باید از تعیین محل بیان این سخن جدا دانست.

دلالت اولویت بر معنای «مولی»

عبدالحسین امینی، پرسش «أَلَسْتُ أَوْلَىٰ بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ» را نخستین قرینهٔ متصل برای تعیین معنای «مولی» در حدیث غدیر معرفی می‌کند. به نظر او، عبارت «فَمَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» بر همان مقدمه مترتب است و نباید آن دو را بی‌ارتباط معنا کرد.

بر پایهٔ این استدلال، پیامبر ابتدا اولویت پذیرفته‌شدهٔ خود را یادآوری می‌کند و سپس ولایت علی علیه السلام را در پیوند با آن اعلام می‌نماید. ازاین‌رو، در این تفسیر، «مولی» تنها به دوستی عادی محدود نمی‌شود، بلکه با حق سرپرستی و تقدم فرمان ارتباط دارد.

در نقل این استدلال، دو نکته باید رعایت شود:

• استدلال بر مجموعهٔ عبارت‌ها و پیوند آنها تکیه دارد؛ نه صرفاً بر یکسان‌بودن واژه‌های «أولى» و «مولی».
• وجود اصل حدیث در منابع متعدد، به‌تنهایی به معنای یکسان‌بودن سند و اعتبار همهٔ افزوده‌ها و جزئیات نقل‌ها نیست.

همچنین، بحث از حدود ولایت و پیوند آن با عصمت، به مجموعهٔ ادلهٔ امامت وابسته است و نباید همهٔ نتایج آن، بدون توضیح استدلال، تنها به لفظ این آیه نسبت داده شود.

آیه در زیارت غدیریه

در «بحارالانوار»، در ضمن زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام در روز غدیر، زیارتی از امام حسن عسکری علیه السلام از پدرش نقل شده است. در فراز مرتبط با این مدخل آمده است:

وَأَشْهَدُ أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَ عَنِ اللَّهِ مَا أَنْزَلَهُ فِيكَ، فَصَدَعَ بِأَمْرِهِ، وَأَوْجَبَ عَلَىٰ أُمَّتِهِ فَرْضَ طَاعَتِكَ وَوِلَايَتِكَ، وَعَقَدَ عَلَيْهِمُ الْبَيْعَةَ لَكَ، وَجَعَلَكَ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ كَذَلِكَ، ثُمَّ أَشْهَدَ اللَّهَ تَعَالَىٰ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: أَلَسْتُ قَدْ بَلَّغْتُ؟ فَقَالُوا: اللَّهُمَّ بَلَىٰ. فَقَالَ: اللَّهُمَّ اشْهَدْ وَكَفَىٰ بِكَ شَهِيدًا وَحَاكِمًا بَيْنَ الْعِبَادِ، فَلَعَنَ اللَّهُ جَاحِدَ وِلَايَتِكَ بَعْدَ الْإِقْرَارِ وَنَاكِثَ عَهْدِكَ بَعْدَ الْمِيثَاقِ.؛ و گواهی می‌دهم که پیامبر، آنچه را خدا دربارهٔ تو نازل کرده بود، از جانب او ابلاغ کرد؛ فرمانش را آشکارا به اجرا گذاشت؛ اطاعت و ولایت تو را بر امت خود واجب ساخت؛ از آنان برای تو بیعت گرفت؛ و تو را نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر قرار داد، همان‌گونه که خداوند او را چنین قرار داده بود. سپس خداوند را بر آنان گواه گرفت و فرمود: آیا ابلاغ نکردم؟ گفتند: خدایا، آری. فرمود: خدایا، گواه باش؛ و تو برای گواهی و داوری میان بندگان بسنده‌ای. پس خداوند، انکارکنندهٔ ولایت تو پس از اقرار و شکنندهٔ عهد تو پس از پیمان را لعنت کند.

پیوند ولایت نبوی و علوی در زیارت

عبارت «وَجَعَلَكَ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ كَذَلِكَ»، از مضمون آغاز آیهٔ ۶ احزاب برای توصیف ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام استفاده می‌کند.

در این فراز، ابلاغ فرمان خدا، وجوب اطاعت و ولایت، بیعت‌گرفتن و گواه‌گرفتن خداوند در کنار یکدیگر آمده‌اند. ازاین‌رو، زیارت، ولایت علوی را در امتداد ولایت پیامبر توضیح می‌دهد؛ نه به‌عنوان مقامی مستقل از فرمان الهی.

باید میان متن زیارت و متن قرآن تفاوت گذاشت: جملهٔ یادشده، فرازی از زیارت و توضیح نسبت ولایت علوی با ولایت نبوی است؛ نه ادامهٔ لفظی آیهٔ قرآن.

جمع‌بندی ارتباط آیه با غدیر

ارتباط آیهٔ ۶ احزاب با غدیر در سه زمینه مطرح می‌شود:

• گزارش پیش از حجةالوداع: در نقل اقبال، پرسش مردم دربارهٔ معنای اولویت و پاسخ پیامبر پیش از حرکت برای حج آمده است.
• اعلام ولایت و احتجاج به آن: در گزارش‌های غدیر و مناشده‌های بعدی، مضمون اولویت پیامبر، مقدمهٔ اعلام ولایت امیرالمؤمنین قرار گرفته است.
• زیارت غدیریه: در متن زیارت، اولویت امیرالمؤمنین بر مؤمنان با همان اولویتی توضیح داده شده که خداوند برای پیامبر قرار داده است.

این شواهد، موضوع استناد و تفسیر آیه در پیوند با غدیرند. زمان دقیق نزول، اعتبار هر طریق و دلالت افزوده‌های هر روایت باید متناسب با مأخذ همان گزارش بررسی شود.

جستارهای وابسته

حدیث غدیر • خطبه غدیر • زیارت غدیریه • آیهٔ تبلیغ • آیهٔ ۳۶ احزاب و غدیر • ارتباط غدیر با قرآن

منابع

• قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیهٔ ۶.
• مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن حسن طبرسی، چاپ دار المعرفة، ج۸، ص۵۳۰–۵۳۱.
• الإقبال بالأعمال الحسنة فیما یعمل مرة فی السنة، سید علی بن موسی بن طاووس، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۲۴۰–۲۴۱.
• کتاب سلیم بن قیس الهلالی، منسوب به سلیم بن قیس هلالی، تحقیق محمدباقر انصاری زنجانی، قم: نشر الهادی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق / ۱۳۷۸ش، ص۲۹۶، ۳۱۴ و ۳۶۱–۳۶۳.
• أسد الغابة فی معرفة الصحابة، عزالدین علی بن محمد ابن‌اثیر، چاپ دارالفکر، ج۵، ص۲۵۲، شرح‌حال ابوقدامه انصاری.
• بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، چاپ مؤسسة الوفاء، ج۳۷، ص۱۷۷ و ج۴۰، ص۶۹–۷۰؛ نیز چاپ دار إحیاء التراث العربی، ج۹۷، ص۳۵۹–۳۶۰.
• الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، عبدالحسین امینی، ج۱، ص۳۷۰–۳۷۱، بحث قرائن تعیین معنای «مولی».