آيه ۲۱ احزاب و غدیر
آیهٔ ۲۱ سورهٔ احزاب، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را برای کسانی که به خدا و روز واپسین امید دارند و خداوند را بسیار یاد می‌کنند، الگویی نیکو معرفی می‌کند.[۱]
ارتباط این آیه با غدیر در این مدخل، به گزارشی دربارهٔ صحیفه ملعونه دوم بازمی‌گردد. در متن منسوب به این صحیفه، نویسندگان با ادعای اینکه پیامبر جانشینی تعیین نکرده است، به آیهٔ اسوهٔ حسنه استناد کرده‌اند. این ادعا، بخشی از متن گزارش‌شدهٔ صحیفه است و نباید با مضمون خود آیه یا نتیجهٔ پذیرفته‌شدهٔ آن گزارش اشتباه شود.[۲]
متن و ترجمهٔ آیه
لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا؛ بی‌گمان، برای شما در رسول خدا الگویی نیکوست؛ برای کسی که به خدا و روز واپسین امید دارد و خدا را بسیار یاد می‌کند.
(احزاب:۲۱)
سیاق و مفهوم آیه
این آیه در میان آیات مربوط به رویارویی مسلمانان با سپاه احزاب آمده است. در این سیاق، رفتار پیامبر در برابر دشواری‌ها، معیار اقتدا و همراهی مؤمنان معرفی می‌شود.[۳]
طبری، آیه را متضمن سرزنش کسانی می‌داند که از همراهی پیامبر و سپاه او بازماندند. بر پایهٔ این تفسیر، مؤمنان باید به پیامبر اقتدا کنند و در همراهی با او، آسایش خود را بر موقعیت و مسئولیت آن حضرت ترجیح ندهند.[۴]
«اُسوه» در این آیه به معنای الگو برای اقتداست. امید به خدا و روز واپسین و یاد فراوان خدا نیز در ادامهٔ آیه آمده است؛ بنابراین، ترجمهٔ کامل آن باید هر سه ویژگی را در بر گیرد.[۵]
گزارش استناد در صحیفه
در گزارش نقل‌شده در «بحارالانوار»، حذیفه از توافق گروهی برای کنارگذاشتن ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام سخن می‌گوید. در ادامه، او چگونگی اجتماع آنان در خانهٔ ابوبکر و تنظیم نوشته را از اسماء بنت عمیس نقل می‌کند.[۶]
بخش مورد بحث از متن منسوب به صحیفه چنین است:
اخْتَارَ اللَّهُ لَهُ مَا عِنْدَهُ فَقَبَضَهُ إِلَيْهِ مُكَرَّمًا مَحْبُورًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْتَخْلِفَ أَحَدًا مِنْ بَعْدِهِ، وَجَعَلَ الِاخْتِيَارَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ يَخْتَارُونَ لِأَنْفُسِهِمْ مَنْ وَثِقُوا بِرَأْيِهِ وَنُصْحِهِ لَهُمْ، وَإِنَّ لِلْمُسْلِمِينَ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةً حَسَنَةً، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ».؛ خداوند آنچه را نزد اوست برای پیامبر برگزید و او را گرامی و شادمان به سوی خود برد، بدون آنکه کسی را پس از خود به جانشینی برگزیند؛ و انتخاب را به مسلمانان واگذاشت تا کسی را که به رأی و خیرخواهی او برای خود اطمینان دارند، انتخاب کنند. مسلمانان در رسول خدا الگویی نیکو دارند؛ خداوند فرموده است: «بی‌گمان، برای شما در رسول خدا الگویی نیکوست؛ برای کسی که به خدا و روز واپسین امید دارد».[۷]
این عبارت، بازگویی ادعای نویسندگان صحیفه در گزارش مزبور است؛ جملهٔ «بدون آنکه کسی را به جانشینی برگزیند» سخن پیامبر یا بخشی از آیه نیست.
مقدار آیهٔ نقل‌شده
در متن منسوب به صحیفه، استناد به آیه تا عبارت «وَالْيَوْمَ الْآخِرَ» ادامه دارد و پایان آیه، یعنی «وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا»، نقل نشده است.[۸] در معرفی مستقل آیه، باید متن کامل آن آورده شود؛ اما هنگام نقل صحیفه، محدودهٔ عبارت منبع باید حفظ شود.
بررسی استدلال منسوب به نویسندگان صحیفه
استدلال نقل‌شده دو بخش دارد: نخست، ادعای اینکه پیامبر جانشین معینی تعیین نکرده و انتخاب را به مسلمانان واگذاشته است؛ سپس، استناد به الگو بودن پیامبر برای توجیه این شیوه.[۹]
از نظر دلالت، آیهٔ اسوهٔ حسنه، اصل اقتدا به پیامبر را بیان می‌کند؛ اما در لفظ آن، سخنی از تعیین‌کردن یا تعیین‌نکردن جانشین نیامده است. بنابراین، اثبات مقدمهٔ تاریخیِ استدلال، نیازمند بررسی مستقل سخنان و رفتار پیامبر است و از خود این آیه به دست نمی‌آید.
در همان گزارش بحارالانوار، پیش از نقل صحیفه، از مخالفت افراد یادشده با ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام سخن گفته شده است. در نتیجه، گزارش در مقام تأیید ادعای نویسندگان صحیفه نیست، بلکه آن را در چارچوب مخالفت با ولایت نقل می‌کند.[۱۰]
برای بررسی ادلهٔ جانشینی و دلالت سخنان پیامبر در غدیر، باید به بحث مستقل حدیث غدیر مراجعه کرد.
ملاحظات تاریخی گزارش
در استفادهٔ تاریخی از این نقل، باید میان وجود گزارش در مأخذ و اثبات جزئیات آن تفاوت گذاشت. نقل متن در «بحارالانوار»، به‌تنهایی جایگزین بررسی سند و مقایسهٔ گزارش‌ها نیست.
در متن چاپ بررسی‌شده، نکته‌ای زمانی نیز وجود دارد: جریان تنظیم صحیفه پس از گزارش بازگشت از حجةالوداع مطرح شده، اما تاریخ پایان نوشته «محرم سال دهم هجری» ثبت شده است. این تاریخ با ترتیب زمانیِ پس از حجةالوداع سال دهم سازگار نیست و نیازمند مقابله با دیگر نسخه‌ها و مآخذ است؛ ازاین‌رو، نباید آن را بدون توضیح، تاریخی قطعی دانست.[۱۱][۱۲]
نوع ارتباط آیه با غدیر
ارتباط مورد بحث، استناد به آیه در گزارش صحیفهٔ مخالفان ولایت است؛ نه گزارشی از نزول آیه در روز غدیر. معنای قرآنی آیه، الگو بودن پیامبر است و چگونگی استفاده از این اصل در مسئلهٔ جانشینی، به اثبات سیره و سخنان آن حضرت وابسته است.
جستارهای وابسته
صحیفه ملعونه دوم • حدیث غدیر • سقیفه • ارتباط غدیر با قرآن
پانویس
- ↑ قرآن کریم، احزاب: ۲۱.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۱۰۳.
- ↑ قرآن کریم، احزاب: ۹–۲۳.
- ↑ جامع البیان عن تأویل آی القرآن، ج۲۰، ص۲۳۵–۲۳۶.
- ↑ قرآن کریم، احزاب: ۲۱.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۱۰۲.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۱۰۳.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۱۰۳.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۱۰۳.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۱۰۱–۱۰۲.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۹۵.
- ↑ بحارالانوار، ج۲۸، ص۱۰۲–۱۰۴.
منابع
- بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، ج۲۸، به‌ویژه ص۱۰۱–۱۰۴.
- جامع البیان عن تأویل آی القرآن، محمد بن جریر طبری، تحقیق احمد محمد شاکر، ج۲۰، ص۲۳۵–۲۳۶.