پرش به محتوا

سعد بن ابی‌وقاص

از ویکی غدیر
سعد بن ابی‌وقاص
اطلاعات فردی
نام کاملابواسحاق سعد بن مالک بن وهیب زهری قریشی
سرشناسیصحابی پیامبر صلی الله علیه و آله • از فرماندهان فتح ایران
وفاتحدود ۵۴ تا ۵۸ق
محل دفنقبرستان بقیع (مدینه)
خویشان سرشناسعمر بن سعد (فرزند)
اطلاعات علمی
مذهباهل سنت
اطلاعات تکمیلی
زمینه فعالیتنقل حدیث • جنگاوری
علت شهرتنقل و اقرار به حدیث غدیر

سَعد بن اَبی‌وَقاص، از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و از قاعدین از بیعت و همراهی با امیرالمؤمنین علیه السلام از روایان حدیث غدیر و از اقرارکنندگان به آن برشمرده شده است. روایت‌های مختلف او از حدیث غدیر در آثار مختلف از او نقل شده است.

روایت او از حدیث غدیر را کسانی چون سلیم بن قیس هلالی در کتاب سلیم، احمد بن حنبل در فضائل الصحابه و فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام، ابن ابی‌عاصم در کتاب السنه، ابن‌ماجه در سنن و نسائی در السنن الکبری و خصائص نقل کرده‌اند.

سعد بن ابی‌وقاص در ۱۷ سالگی اسلام آورد و در غزواتی چون بدر، احد، خندق و خیبر حضور داشت. وی از نخستین تیراندازان در راه اسلام و از راویان ۲۷۱ حدیث نبوی بود. در دوران خلفا، فرماندهی سپاه اسلام در جنگ قادسیه و ولایت کوفه را بر عهده گرفت و عضو شورای شش‌نفره تعیین خلیفه پس از عمر بود؛ وی با رأی خود به عبدالرحمن بن عوف، در انتخاب عثمان نقش داشت.

سعد در دوران خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام از بیعت با او خودداری کرد و در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان بی‌طرف ماند؛ بااین‌حال، در برابر توهین معاویه به امام علیه‌السلام از فضائل او دفاع کرد.

جایگاه: سعد بن ابی‌وقاص و غدیر

سعید بن ابی‌وقاص صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله از روایان حدیث غدیر و از اقرارکنندگان به آن برشمرده شده است:

روایت حدیث غدیر

حدیث غدیر از سعد بن ابی‌وقاص در منابع مختلف نقل شده و برخی منابع او را از راویان این حدیث برشمرده‌اند؛[۱] از جمله:

نمونه روایات

چند نمونه از روایات سعد بن ابی وقاص از حدیث غدیر در منابع چنین آمده است:

  • سعد می‌گوید: بالاتر از همه فضایل علی غدیر خم است. پیامبر صلی الله علیه و آله دست او را گرفت و دو بازوی او را بالا برد در حالی که من به او نگاه می‌کردم و فرمود: آیا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختیارتر نیستم؟ گفتند: آری. فرمود: «هرکس من مولای اویم، پس علی مولای اوست».[۴۹]
  • سعد، که پس از قتل عثمان با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت نکرد، در راه سفر مکه با دو نفر عراقی برخورد کرد. او پرسید: علی بن ابی‌طالب درباره من چه می‌گوید؟ سپس چهار فضیلت بزرگ از فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام را برشمرد و گفت: اگر بخواهید پنجمی را هم بگویم. دو نفر عراقی گفتند: می‌خواهیم بگویی. سعد گفت: با پیامبر صلی الله علیه و آله در حجةالوداع بودیم. در بازگشت در غدیر خم پیاده شد و دستور داد تا منادیش بین مردم ندا کند: «هرکه من مولای او هستم، پس این علی مولای اوست. خدایا، هر که او را دوست بدارد، دوست بدار و هر که با او دشمنی کند، دشمن باش و هر که او را یاری کند، یاری کن و هر که او را رها کند، رهایش کن».[۵۰]
  • معاویه به سفر حج آمده بود و در آن سفر سعد به دیدن او آمد. در آنجا درباره امیرالمؤمنین علیه السلام سخن به میان آمد، و از جمله سعد به معاویه گفت: من از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌گفت: «هرکس من مولای اویم، پس علی مولای اوست».[۵۱]

اقرار به غدیر

سعد بن ابی‌وقاص از جمله اقرارکنندگان به حدیث غدیر برشمرده شده است:[۵۲] سلیم بن قیس هلالی می‌گوید: سعد بن ابی‌وقاص گفت: علی خصالی داشته که برای احدی از مردم نبوده است. آنگاه فضایل حضرت را شمرد تا آنجا که گفت: ای برادر بنی‌هلال بالاتر از همه روز غدیر خم است. پیامبر صلی الله علیه و آله دست او را گرفت و دو بازوی او را بالا برد در حالی که من به او نگاه می‌کردم و فرمود: آیا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختیارتر نیستم؟ گفتند: آری، فرمود: هر کس من صاحب اختیار او بوده‌ام علی صاحب اختیار اوست. خدایا، هر کس او را دوست دارد دوست بدار، و هر کس با او دشمن است دشمن بدار. حاضران به غایبان اطلاع دهند.[۵۳]

زندگی‌نامه

به‌نقل از منابع، ابواسحاق سعد بن مالک بن وُهَیب مشهور به سعد بن ابی‌وقاص صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و از خاندان بنی‌زهره و قبیله کلاب بن مره بود که از طرف پدر به جد پیامبر صلی الله علیه و آله و از طرف مادر به بنی‌امیه نسب می‌برد.[۵۴]

نقل شده که سعد در سن ۱۷ سالگی به اسلام گروید و از نخستین کسانی بود که در راه خدا به دشمن تیراندازی کرد.[۵۵] سعد در غزوات بدر، احد، خندق، خیبر و فتح مکه حضور داشت و یکی از سه پرچمدار مهاجرین در زمان فتح مکه بود.[۵۶] گفته شده که او او ۲۷۱ حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده است.[۵۷]

در دوران خلفا

به‌نقل از منابع، پس از پیامبر صلی الله علیه و آله، او در دوران خلافت عمر به فرماندهی سپاه اسلام در جنگ قادسیه علیه ایرانیان منصوب شد.[۵۸] همچنین، عمر او را به ولایت شهر تازه‌تأسیس کوفه منصوب کرد، ولی در سال ۲۱ق او را از ولایت کوفه، به‌دلیل شکایت اهل کوفه از فسق و فجورش، برکنار کرد.[۵۹]

نقل شده که سعد یکی از اعضای شورای شش‌نفره تعیین خلیفه پس از قتل عمر بود که به‌دستور عمر تشکیل شده بود.[۶۰] پیش از جلسه، امیرالمؤمنین علیه السلام سعد را سوگند داد که با عبدالرحمن بن عوف علیه او و به‌نفع عثمان همکاری نکند.[۶۱] اما سعد به نفع عبدالرحمن بن عوف رأی داد و در نهایت منجر به انتخاب عثمان به خلافت شد.[۶۲] عثمان هم مدتی ولایت کوفه را به سعد داد، ولی بعداً او را عزل کرد.[۶۳] عثمان همچنین اموال و املاکی به سعد بخشید.[۶۴]

در دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام و پس از آن

گفته شده که اگرچه سعد بن ابی‌وقاص به فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام اعتراف داشت، در زمان خلافت امام علیه السلام از بیعت با او خودداری کرد و در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان با امام همراهی نکرد و جزء قاعدین قرار گرفت.[۶۵] علت این مواضع حسادت و جاه‌طلبی وی ذکر شده و امام او و برخی دیگر را به‌خاطر نافرمانی و عدم حمایت از حق مذمت کرد.[۶۶]

پس از شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام و در زمان حکومت معاویه، سالی معاویه به حج رفت و سعد همراه او بود. پس از پایان طواف، معاویه سعد را بر تخت خود نشاند و سپس شروع به توهین به امیرالمؤمنین علیه السلام کرد. سعد خشمگین شد و گفت: چرا مرا بر تخت خود نشانده‌ای و سپس شروع به دشنام‌دادن به علی علیه السلام می‌کنی؟ به خدا سوگند، اگر من حتی یکی از فضایل علی علیه السلام را داشتم، برایم بهتر بود از اینکه تمام آنچه خورشید بر آن می‌تابد مال من باشد. به خدا سوگند، اگر من داماد پیامبر صلی الله علیه و آله بودم و حتی یکی از فرزندانم مانند فرزندان علی علیه السلام بود، برایم بهتر بود از همه دنیا. به خدا سوگند، پیامبر صلی الله علیه و آله در روز خیبر به من گفت که پرچم را به مردی خواهم داد که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول هم او را دوست دارند؛ مردی که فرار نمی‌کند و خدا به وسیله او خیبر را فتح خواهد کرد. این برای من از تمام آنچه خورشید بر آن می‌تابد عزیزتر است. به خدا قسم تا زنده‌ام، هرگز وارد خانه تو نخواهم شد. سپس برخاست.[۶۷]

به‌نقل از منابع، سعد در دوران حکومت معاویه درگذشت و پس از آنکه مروان بن حکم بر او نماز گزارد در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.[۶۸] ابوالفرج اصفهانی نقل کرده که سعد را معاویه، به‌دلیل عدم همکاری او در موضوع ولایت‌عهدی یزید، با سم به قتل رساند.[۶۹] از فرزندان سعد، عمر فرمانده سپاه کوفه در کربلا و از جمله سران قاتلان امام حسین علیه السلام بود.[۷۰]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۴۷؛ اسرار غدیر، ص۳۰۱؛ چهارده قرن با غدیر، ص۱۱۴–۱۱۵؛ دانشنامه غدیر، ج۱۱، ص۲۹۲.
  2. ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ص۱۹۱.
  3. ↑ فضائل الصحابة، ج۲، ص۷۹۸.
  4. ↑ فضائل أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه السلام، ص۴۱–۴۲؛ فضائل أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه السلام، ص۲۵۷.
  5. ↑ مناقب الإمام أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه السلام، ج۲، ص۴۱۶؛ مناقب الإمام أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه السلام، ج۳، ص۲۵۴.
  6. ↑ کتاب السنه، ص۵۹۱.
  7. ↑ سنن ابن ماجه، ج۱، ص۴۵.
  8. ↑ السنن الکبری، ج۵، ص۱۰۷؛ السنن الکبری، ج۵، ص۱۰۸؛ السنن الکبری، ج۵، ص۱۳۴–۱۳۵.
  9. ↑ خصائص، ص۲۴؛ خصائص، ص۲۷؛ خصائص، ص۸۳–۸۴.
  10. ↑ الکتاب المصنف، ج۶، ص۳۶۶–۳۶۷.
  11. ↑ انساب الاشراف، ج۵، ص۸۰.
  12. ↑ بخش‌های برجای‌مانده کتاب فضائل علی بن ابی‌طالب علیه السلام و کتاب الولایه، ص۸۹؛ بخش‌های برجای‌مانده کتاب فضائل علی بن ابی‌طالب علیه السلام و کتاب الولایه، ص۹۶.
  13. ↑ مسند البزار، ج۴، ص۴۱.
  14. ↑ المسند، ج۱، ص۱۲۶–۱۲۸؛ المسند، ج۱، ص۱۶۵–۱۶۶.
  15. ↑ الامالی للمفید، ص۵۵–۵۷.
  16. ↑ کتاب الولایه، ص۱۵۵؛ کتاب الولایه، ص۱۶۳؛ کتاب الولایه، ص۱۷۹.
  17. ↑ شرح مشکل الآثار، ج۵، ص۲۰–۲۱.
  18. ↑ المستدرک، ج۳، ص۱۲۶.
  19. ↑ حلیة الاولیاء، ج۴، ص۳۵۶.
  20. ↑ فضائل الخلفاء الاربعه، ص۴۳.
  21. ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۱۸، ص۱۳۸.
  22. ↑ مناقب الامام علی بن ابی طالب علیه السلام، ص۷۸.
  23. ↑ بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، ص۲۰۱.
  24. ↑ العسل المصفی، ج۲، ص۲۶۳.
  25. ↑ عمدة عیون، ص۹۷؛ عمدة عیون، ص۱۴۴.
  26. ↑ فرائد السمطین، ج۱، ص۷۰.
  27. ↑ مقتل الحسین علیه السلام، ج۱، ص۸۱.
  28. ↑ کفایة الطالب، ص۶۲؛ کفایة الطالب، ص۲۸۵–۲۸۶.
  29. ↑ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۱۳–۱۴؛ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۵۴؛ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۵۷.
  30. ↑ تاریخ الاسلام، ج۳، ص۶۲۸.
  31. ↑ البدایة و النهایة، ج۵، ص۲۱۲؛ البدایة و النهایة، ج۷، ص۳۴۰.
  32. ↑ مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۰۷.
  33. ↑ کشف الاستار، ج۳، ص۱۸۷.
  34. ↑ مختصر زوائد مسند بزار، ج۲، ص۳۰۴–۳۰۵.
  35. ↑ اسنی المطالب، ص۴۸.
  36. ↑ فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل، ص۲۴۵–۲۴۶.
  37. ↑ جمع الجوامع، ج۱۰، ص۱۲۰.
  38. ↑ تاریخ خلفاء، ص۲۰۱.
  39. ↑ قطف الازهار، ص۲۷۷.
  40. ↑ جامع الاحادیث، ج۷، ص۳۶۹.
  41. ↑ کنز العمال، ج۱۱، ص۶۰۹–۶۱۰؛ کنز العمال، ج۱۳، ص۱۶۲–۱۶۳.
  42. ↑ سبل الهدی و الرشاد، ج۱۱، ص۲۹۴.
  43. ↑ بحار الانوار، ج۴۰، ص۴۹.
  44. ↑ لقط اللآلی، ص۲۰۶.
  45. ↑ نزل الابرار، ص۵۲.
  46. ↑ استجلاب ارتقاء الغرف، ج۱، ص۳۴۹.
  47. ↑ نظم المتناثر، ص۱۹۴.
  48. ↑ سلسلة الأحادیث الصحیحة، ج۴، ص۳۳۰.
  49. ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ص۱۹۱.
  50. ↑ بحار الانوار، ج۴۰، ص۴۹.
  51. ↑ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۵۷.
  52. ↑ اولین میراث مکتوب درباره غدیر، ص۵۵.
  53. ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ص۱۹۱.
  54. ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۲۰، ص۲۸۶.
  55. ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۰۳؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۲۰، ص۲۸۶.
  56. ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۰۵.
  57. ↑ اسماء الصحابة الرواة، ص۴۸.
  58. ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۶۰۸.
  59. ↑ فتوح البلدان، ص۲۷۴؛ الاستیعاب، ج۲، ص۶۰۸.
  60. ↑ اسد الغابه، ج۲، ص۲۱۵.
  61. ↑ نویری، نهایة الارب، قاهره موسسة المصریه العامه، ج۱۹، ص۳۸۲.
  62. ↑ نهایة الارب، ج۱۹، ص۳۸۲.
  63. ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۶۰۹.
  64. ↑ فتوح البلدان، ص۲۶۸.
  65. ↑ الجمل، ص۱۳۱؛ قاموس الرجال، ج۵، ص۲۴؛ «قاعدین»، ص۱۶.
  66. ↑ الجمل، ص۹۷.
  67. ↑ مروج الذهب، ج۳، ص۱۴–۱۵.
  68. ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۰۹–۱۱۰؛ الاستیعاب، ج۲، ص۶۰۸.
  69. ↑ مقاتل الطالبیین، ص۶۰.
  70. ↑ الطبقات الکبری، ج۵، ص۱۲۸.

منابع

  • استجلاب ارتقاء الغرف بحب اقرباء الرسول صلی الله علیه و سلم و ذوی الشرف؛ محمد بن عبدالرحمن سخاوی، تحقیق: خالد بابطین، بیروت: دار البشائر الإسلامیة، بی‌تا.
  • الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
  • أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابن‌اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
  • اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
  • اسماء الصحابة الرواة و ما لکل واحد من العدد؛ علی بن احمد (ابن‌حزم اندلسی)، تحقیق: سید کسروی حسن، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
  • أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی بن أبی طالب کرم الله وجهه؛ محمد بن محمد بن محمد جزری شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، بی‌تا.
  • الامالی؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، تحقیق: حسین استاولی و علی‌اکبر غفاری، قم: منشورات جامعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۳ق.
  • البدایة و النهایة؛ إسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی دمشقی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
  • بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • بشارة المصطفی لشیعة المرتضی؛ عمادالدین محمد بن علی طبری آملی، نجف: المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۳ق.
  • تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
  • تاریخ الخلفاء؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، تحقیق: ابراهیم صالح، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۷ق.
  • تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن شافعی (ابن‌عساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
  • جامع الاحادیث؛ جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابوبکر سیوطی، تحقیق: عباس احمد صقر و احمد عبدالجواد، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۴ق.
  • الجامع الصغیر فی أحادیث البشیر النذیر؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۲۹ق.
  • جمع الجوامع المعروف بالجامع الکبیر؛ عبدالرحمن بن ابوبکر، قاهره: الأزهر الشریف، ۱۴۲۶ق.
  • جمل من أنساب الأشراف؛ احمد بن یحیی بن داود بلاذری، تحقیق: سهیل زکار وریاض الزرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
  • الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة؛ محمد بن محمد بن نعمان بغدادی (شیخ مفید)، تحقیق: علی میرشریفی، قم: بوستان کتاب، ۱۴۱۳ق.
  • چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
  • چهارده قرن با غدیر (اتمام حجت‌ها، بحث‌های علمی، مناظرات، میراث مکتوب، شعر و ادب، یادگارها و یادبودها)؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
  • حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء؛ احمد بن عبدالله ابونعیم اصفهانی، تحقیق: کمال یوسف حوت، قاهره: دار أم القری، بی‌تا.
  • خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب رضی الله عنه؛ احمد بن علی نسائی، تحقیق: دانی بن منیر آل زهوی، بیروت: المکتبة العصریة، ۱۴۲۴ق.
  • دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
  • رسالة طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۶ق.
  • سبل الهدی والرشاد، فی سیرة خیر العباد و ذکر فضائله و أعلام نبوته و أفعاله و أحواله فی المبدأ و المعاد؛ محمد بن یوسف صالحی شامی، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق.
  • سلسلة الأحادیث الصحیحة وشیء من فقه‌ها وفوائدها؛ محمد ناصرالدین آلبانی، ریاض مکتبة المعارف للنشر والتوزیع، ۱۴۱۵ق.
  • سنن ابن‌ماجه؛ أبوعبدالله محمد بن یزید قزوینی (ابن‌ماجه)، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، بی‌جا: دار إحیاء الکتب العربیة، بی‌تا.
  • السنن الکبری للنسائی؛ احمد بن علی نسائی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
  • شرح مشکل الآثار؛ احمد بن محمد طحاوی، تحقیق: شعیب الأرنؤوط، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۵ق.
  • الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
  • فتوح البلدان؛ احمد بن یحیی بلاذری، بیروت: دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۸م.
  • فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد حموی جوینی، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
  • فضائل أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه السلام؛ احمد بن محمد حنبل، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: دار التفسیر، ۱۴۳۳ق.
  • فضائل الخلفاء الأربعة و غیرهم؛ ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانی، تحقیق: صالح بن محمد عقیل، مدینه: دار البخاری، ۱۴۱۷ق.
  • فضائل الصحابة؛ احمد بن محمد حنبل، تحقیق وصی‌الله بن محمد عباس، قاهره: دار ابن الجوزی، ۱۴۳۰ق.
  • «قاعدین»؛ حجت‌الله جودکی، در دانشنامه امام علی(ع)، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰ش.
  • قاموس الرجال؛ محمدتقی شوشتری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۲۲ق.
  • قطف الأزهار المتناثرة فی الأخبار المتواترة؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، تحقیق: خلیل محیی‌الدین منیس، بیروت: المکتب الاسلامی، ۱۴۰۵ق.
  • کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ سلیم بن قیس هلالی، تحقیق: علاءالدین موسوی، تهران: مؤسسة البعثة (قسم الدراسات الإسلامیة)، ۱۴۰۷ق.
  • کتاب السنه؛ احمد بن عمرو (ابن ابی‌عاصم)، بیروت: المکتب الاسلامی، ۱۴۱۳ق.
  • الکتاب المصنف فی الأحادیث والآثار؛ عبدالله بن محمد (ابن ابی‌شیبه)، تحقیق: کمال یوسف الحوت، بیروت: دار التاج، ۱۴۰۹ق.
  • کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
  • کشف الأستار عن زوائد البزار؛ علی بن ابوبکر هیثمی، تحقیق: حبیب الرحمن الأعظمی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۳۹۹ق.
  • کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب علیه السلام؛ محمد بن یوسف گنجی شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، تهران: دار إحیاء تراث أهل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۴ق.
  • کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ علاءالدین علی بن حسام‌الدین متقی هندی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۹ق.
  • لقط اللآلی المتناثره فی الاحادیث المتواتره؛ محمد مرتضی حسینی زبیدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۹۸۵م.
  • مختصر زوائد مسند البزار علی الکتب الستة و مسند أحمد؛ ابن‌حجر احمد بن علی عسقلانی، تحقیق: صبری بن عبدالخالق ابوذر، بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیة، ۱۴۱۲ق.
  • مجمع الزوائد و منبع الفوائد؛ علی بن ابوبکر هیثمی، تحقیق: تحقیق: حسام الدین القدسی، قاهره: مکتبة القدسی، ۱۴۱۴ق.
  • مروج الذهب و معادن الجوهر ؛ علی بن حسین مسعودی، تحقیق: یوسف احمد داغر، قم: مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
  • المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث؛ محمد بن علی حاکم نیشابوری، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
  • المسند؛ هیثم بن کلیب شاشی، تحقیق: محفوظ الرحمن زین الله، مدینه: مکتبة العلوم و الحکم، ۱۴۱۴ق.
  • مسند البزار المنشور باسم البحر الزخار؛ احمد بن عمرو بزار، مدینه منوره: مکتبة العلوم و الحکم، ۱۹۸۸–۲۰۰۹م.
  • مقتل الحسین علیه السلام؛ موفق بن احمد بکری مکی حنفی خوارزمی، قم: انتشارات أنوار الهدی، ۱۴۲۳ق.
  • مقاتل الطالبین؛ ابوالفرج علی بن حسین اصفهانی، قم: منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۶ق.
  • مناقب الإمام أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه السلام؛ محمد بن سلیمان کوفی، تحقیق: محمدباقر بهبودی، قم: مجمع إحیای فرهنگ اسلامی، ۱۴۲۳ق.
  • مناقب الإمام علی بن أبی‌طالب علیه السلام؛ علی بن محمد بن شافعی (ابن‌مغازلی)، تحقیق: محمدباقر بهبودی، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۲۴ق.
  • نزل الابرار بما صح من مناقب اهل البیت الاطهار؛ محمد بن معتمد بدخشانی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، ۱۴۰۳ق.
  • نظم المتناثر من الحدیث المتواتر؛ محمد بن جعفر کتانی، مصر: دار الکتب السلفیة للطباعة والنشر، بی‌تا.
  • نهایة الارب فی فنون الادب؛ احمد بن عبدالوهاب نویری، قاهره: المؤسسة المصریة العامة وزارة الثقافة و الإرشاد القومی، بی‌تا.
برگرفته از «https://wikighadir.com/index.php?title=سعد_بن_ابی‌وقاص&oldid=75436»