ابوطفیل
ابوطُفیل، با نام عامر بن واثله لیثی، صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله و از یاران خاص امیرالمؤمنین علیه السلام از راویان حدیث غدیر و مبلغان آن برشمرده شده است.
حدیث غدیر از ابوطفیل ضمن روایت او از ماجرای احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام به حدیث غدیر در رحبه کوفه توسط بسیاری نقل شده است؛ ازجمله: احمد بن حنبل در مسند، نسائی در خصائص، محمد بن عیسی ترمذی در سنن، سلیمان بن احمد طبرانی در المعجم الکبیر، حاکم نیشابوری در المستدرک، ابن‌عقده در کتاب الولایه، ابن‌عساکر در تاریخ دمشق، ابن‌اثیر در اسد الغابه.
ابوطُفیل از شاعران معروف صحابه و برخوردار از فضل، عقل، فصاحت و حاضرجوابی بود و در زمان وفاتش آخرین صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله به‌شمار می‌رفت. او پس از پیامبر صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام پیوست و در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان حضور داشت و از خواص اصحاب و حاملان علم حضرت بود. وی پس از شهادت امام علی علیه السلام به مکه رفت و در قیام مختار نیز شرکت کرد؛ وفات او حدود سال‌های ۱۰۰ تا ۱۱۰ هجری گزارش شده است.
با وجود نقل روایت از ابوطُفیل در صحاح سته، برخی عالمان اهل تسنن به‌سبب گرایش شیعی و همراهی او با مختار، روایاتش را تضعیف کرده‌اند. بااین‌حال، بیشتر علمای اهل تسنن روایات او را معتبر دانسته‌اند و برخی تضعیف‌ها را ناشی از اعتقاد وی به ولایت و افضلیت امیرالمؤمنین علیه السلام شمرده‌اند.
ابوطفیل و غدیر
ابوطفیل عامر بن واثلهٔ کنانی لیثی از صحابهٔ پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام و مشاهیر شیعه از راویان حدیث غدیر و مبلغان این حدیث برشمرده شده است:
روایت حدیث غدیر
حدیث غدیر از ابوطفیل ضمن روایت او از ماجرای احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام به حدیث غدیر در رحبه کوفه نقل شده است.[۱] ازجمله کسانی که حدیث غدیر را در آثارشان از ابوطفیل نقل کرده‌اند به افراد زیر اشاره شده است:
- احمد بن حنبل در مسند[۲]
- نسائی در خصائص[۳]
- محمد بن عیسی ترمذی در سنن[۴]
- سلیمان بن احمد طبرانی در المعجم الکبیر[۵]
- حاکم نیشابوری در المستدرک[۶]
- ابن‌عقده در کتاب الولایه[۷]
- ابن‌عساکر در تاریخ دمشق[۸]
- ابن‌اثیر در اسد الغابه[۹]
- محب‌الدین طبری در الریاض النضره[۱۰]
- موفق بن احمد خوارزمی در مناقب[۱۱]
- گنجی شافعی در کفایة الطالب[۱۲]
- سید بن طاووس در الطرائف[۱۳]
- شمس‌الدین ذهبی در رساله طرق حدیث غدیر[۱۴]
- ابن‌کثیر در البدایة و النهایة[۱۵]
- ابن‌حجر عسقلانی در الاصابه[۱۶] و تعجیل المنفعه[۱۷]
- احمد بن محمد ایجی در توضیح الدلائل[۱۸]
- علی بن عبدالله سمهودی در جواهر العقدین[۱۹]
- جلال‌الدین سیوطی در جمع الجوامع[۲۰]
- متقی هندی در کنز العمال[۲۱]
- ابن‌حمزه حسینی حنفی دمشقی در البیان و التعریف[۲۲]
- سلیمان بن ابراهیم قندوزی در ینابیع المودة[۲۳]
- محمد بن جعفر کتانی در نظم المتناثر[۲۴]
- محمد عبدالرحمن بن عبدالرحیم مبارکفوری در تحفة الاحوذی[۲۵]
- بدخشانی در نزل الابرار[۲۶]
متن روایت
عبدالحسین امینی در الغدیر روایت او را چنین نقل کرده است: «عن أبی الطفیل، قال: إنَّ علیّا علیه السلام قام، فحمد اللَّه، و أثنی علیه، ثمّ قال: أَنشُد اللَّه من شهد یوم غدیر خُمّ إلّا قام، و لا یقوم رجل یقول: إنّی نُبِّئتُ أو بلغنی، إلّا رجل سمعت أُذُناه، و وعاه قلبه. فقام سبعة عشر رجلًا، منهم: خزیمة بن ثابت، و سهل بن سعد، و عدیُّ بن حاتم، و عقبة بن عامر، و أبو أیّوب الأنصاری، و أبو سعید الخُدری، و أبو شریح الخزاعی، و أبو قدامة الأنصاری، و أبو لیلی، و أبو الهیثم بن التیّهان، و رجالٌ من قریش، فقال علیّ علیه السلام و عنهم: هاتوا ما سمعتم. فقالوا: نشهد أنَّا أقبلنا مع رسول اللَّه صلی الله علیه وآله من حجّة الوداع، حتی إذا کان الظهر خرج رسول اللَّه صلی الله علیه وآله فأمر بشجرات فشُذِّبنَ و أُلقی علیهنّ ثوبٌ، ثمّ نادی بالصلاة، فخرجنا، فصلّینا، ثمّ قام، فحمد اللَّه، و أثنی علیه، ثمّ قال: أیّها الناس ما أنتم قائلون؟ قالوا: قد بلّغت. قال: اللّهمّ اشهد. ثلاث مرّات. قال: إنّی أُوشِک أن أُدعی، فأجیب، و إنّی مسؤولٌ، و أنتم مسؤولون. ثمّ قال: أیّها الناس إنّی تارکٌ فیکم الثّقَلَین: کتاب اللَّه، و عترتی أهل بیتی، إن تمسّکتم بهما لن تَضِلّوا، فانظروا کیف تخلفون فیهما، و إنَّهما لن یفترقا حتی یردا علیَّ الحوض، نبّأنی بذلک اللطیف الخبیر. ثمّ قال: إنَّ اللَّه مولای، و أنا مولی المؤمنین، أ لستم تعلمون أنّی أولی بکم من أنفسکم؟ قالوا: بلی ذلک. ثلاثاً. ثمّ أخذ بیدک یا أمیر المؤمنین فرفعها، و قال: من کنتُ مولاه فهذا علیٌّ مولاه: اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه. فقال علیٌّ: صدقتم و أنا علی ذلک من الشاهدین.؛ أبی‌طفیل گفت: امیرالمؤمنین علیه السلام ایستاد، خدا را حمد و ثنا گفت، سپس فرمود: از خدا می‌خواهم هرکس که در روز غدیر خم شاهد بوده است بلند شود و هر کسی که بگوید به من خبر داده‌اند یا به من رسیده است، مگر آن کسی که این مطلب به‌گوشش رسیده و در قلبش جای گرفته، بلند نشود. هفده نفر برخاستند، از جمله: خزیمه بن ثابت، سهل بن سعد، عدی بن حاتم، عقبه بن عامر، ابوایوب انصاری، ابوسعید خدری، ابوشریح خزاعی، ابوقدامه انصاری، ابولیلی، ابوالهیثم بن تیهان، و مردانی از قریش. امیرالمؤمنین علیه السلام به آنان گفت: آنچه شنیده‌اید بیان کنید. آنها گفتند: شهادت می‌دهیم که ما همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله از حجّةالوداع آمدیم، تا وقتی ظهر شد، پیامبر صلی الله علیه و آله بیرون آمد و دستور داد درختانی هرس و بریده شدند و روی آنها پارچه‌ای انداخته شد. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله ندا داد به نماز، ما بیرون رفتیم و نماز خواندیم. سپس پیامبر ایستاد، خدا را حمد و ثنا کرد و گفت: ای مردم، شما چه می‌گویید؟ آنان گفتند: به تحقیق که ابلاغ کردید. پیامبر گفت: خدایا شاهد باش. سه بار گفت. سپس فرمود: من به‌زودی دعوت می‌شوم، دعوت را پاسخ می‌گویم و من مورد سؤال قرار می‌گیرم و شما نیز مورد سؤال قرار می‌گیرید. سپس فرمود: ای مردم، من در میان شما دو چیز گران‌بها می‌گذارم: کتاب خدا و عترت و اهل بیت من، اگر به آنها چنگ بزنید، هرگز گمراه نخواهید شد. پس مواظب باشید پس از من چگونه با آنها رفتار خواهید کرد و این دو هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا به کنار حوض در قیامت بازگردند، این خبر را از لطیف خبیر به من رسیده است. سپس فرمود: خدا مولای من است و من مولای مؤمنانم. آیا نمی‌دانید که من نسبت به شما از خودتان سزاوارترم؟ آنان گفتند: بله، این را سه بار گفتیم. سپس دست شما را گرفت ای امیر مؤمنان، بالا برد و فرمود: هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست، خدایا دوست بدار هر کس او را دوست دارد و دشمن بدار هر کس با او دشمنی کند. آنگاه امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: شما راست گفتید و من بر این امر از شاهدانم».[۲۷]
تبلیغ غدیر
ابوالطفیل عامر بن واثله از مبلغان غدیر برشمرده شده که با وجود زحمات فراوانی که در دفاع از فرهنگ غدیر و انتقال آن به نسل‌های آینده متحمل شد، جامعه شیعه کمتر نام ابوالطفیل را شنیده است. او حدیث غدیر و حدیث ثقلین را ضمن یک روایت و تنها با یک واسطه، یعنی زید بن ارقم، از رسول اللَّه صلی الله علیه و آله نقل کرده، و تحریرهای مختلفی از این خبر در منابع آمده است.[۲۸]
گفته شده که حدیث غدیر در این روایت نسبت به نقل مشهور صریح‌تر این است: رسول اللَّه صلی الله علیه و آله در حجةالوداع و در مکان غدیر خم دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: هر کس من ولی او هستم، پس این ولی او است. خدایا دوست بدار آنکه او را دوست دارد، و دشمن بدار هر کس با او دشمنی کند.[۲۹] در روایت حاکم نیشابوری -که وی آن را حتی بر اساس مبانی بخاری و مسلم حدیثی صحیح می‌داند- نیز چنین آمده است: دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود: هر کس من بر او بیش از خودش ولایت دارم پس علی علیه السلام ولیّ او است. خدایا دوست بدار آنکه او را دوست دارد، و دشمن بدار هر کس با او دشمنی کند.[۳۰]
زندگی‌نامه و شخصیت
به‌نقل از منابع، ابوطفیل عامر بن واثلة بن عبدالله کنانی لیثی، که بیشتر با کنیه‌اش در میان مردم شناخته می‌شد، در سال سوم هجری قمری و همزمان با جنگ احد متولد شد.[۳۱] ابوطفیل از اصحاب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، امیرالمؤمنین علیه السلام، امام حسن علیه السلام، امام سجاد علیه السلام برشمرده شده و روایات متعددی از ایشان نقل کرده است.[۳۲]
او از شعرای معروف در میان صحابه برشمرده شده[۳۳] و به صفاتی چون فضل، عقل، حاضرجوابی و فصاحت ستوده شده است.[۳۴] نقل شده که او از کسانی چون پیامبر صلی الله علیه و آله، امیرالمؤمنین علیه السلام، ابوبکر، عمر، ابن‌عباس، ابن‌مسعود حدیث شنیده است.[۳۵] به‌دلیل سن کم او در زمان پیامبر، برخی صحابی‌بودن ابوالطفیل را تأیید، اما در صحت روایت‌کردن او از پیامبر صلی الله علیه و آله تشکیک کرده‌اند.[۳۶] اما به‌تصریح ابن‌عدی، روایات او از رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدود بیست حدیث است.[۳۷]
نقل شده که ابوالطفیل حدود هفت سال داشت که در غزوه حنین حضور یافته است.[۳۸] گفته شده که او با وجود اینکه هنوز بالغ نشده بود، در حجةالوداع پیامبر صلی الله علیه و آله را همراهی کرد.[۳۹] او در زمان وفاتش آخرین صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله برشمرده شده است.[۴۰]
پس از پیامبر صلی الله علیه و آله
نقل شده که ابوالطفیل پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله، به امیرالمؤمنین علیه السلام پیوست و در تمامی دوران امامت حضرت و پس از آن نزد آن حضرت بود.[۴۱] گفته شده زمانی که شورای شش نفره برای تعیین خلیفه سوم تشکیل شد، ابوالطفیل از کسانی بود که از پشت درهای بسته گفت‌وگوهای آنان را شنید و مناشده امیرالمؤمنین علیه السلام در دفاع از حقانیت خود را روایت کرد.[۴۲] از خود وی نقل شده که هنگام محاصره خانه عثمان بدون هیچ اقدامی شاهد ماجرا بوده است.[۴۳]
به نقل از منابع، ابوطفیل در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان شرکت داشت[۴۴] و در جنگ صفین، یکی از فرماندهان پیاده‌نظام سپاه حضرت و فرمانده گروه کمین بود.[۴۵] از او در جنگ صفین اشعاری درباره ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است.[۴۶] او را در شمار خواص اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام[۴۷] و از حاملان علم او برشمرده است.[۴۸]
نقل شده که بعد از شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام، به مکه نقل مکان کرد و باقی عمر خود را آنجا سپری نمود.[۴۹] گفته شده که ابوالطفیل در قیام مختار بر ضد عاملان واقعه کربلا شرکت داشته و پرچمدار بوده است.[۵۰] گفته شده برخی او را از کیسانیه برشمرده‌اند، حال آنکه منابع معتبر این انتساب را صحیح نمی‌دانند. همچنین، برخی وی را اهل سنت و معتقد به فضیلت خلفا ولی معتقد به مقدم‌دانستن امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته‌اند، اما این نسبت نیز مردود دانسته شده است.[۵۱] وفات او حوالی ۱۰۰ تا ۱۱۰ هجری ثبت شده است.[۵۲]
بررسی اعتبار روایات ابوالطفیل نزد اهل تسنن
گفته شده با اینکه صاحبان صحاح سته از او روایت کرده‌اند،[۵۳] ابن‌قتیبه دینوری به‌سبب همراهی وی با مختار و اعتقاد به رجعت نام او را در شمار غالیان رافضه ثبت کرده‌اند.[۵۴] ابن‌حزم نیز از وی با لفظ «کذّاب» یاد کرده و روایاتش را بی‌اعتبار دانسته است. اما نظر به صحابی‌بودن او، بیشتر علمای اهل تسنن چنین نسبت‌هایی به وی را برنتافته و روایاتش را معتبر دانسته‌اند.[۵۵]
از این میان، ابن‌عدی ضمن پذیرش روایات وی، نقش خوارج را در منفی جلوه‌دادن شخصیت او به‌سبب اعتقادش به افضلیت امیرالمؤمنین علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام قابل توجه می‌داند.[۵۶] گفته شده که تضعیف‌نمودن ابوالطفیل از طرف افرادی چون ابن‌قتیبه و ابن‌حزم تنها به جهت شیعه‌بودن است. جرم این صحابی رسول خدا صلی الله علیه و آله اعتقاد به ولایت و افضلیت امیرالمؤمنین علی علیه السلام بوده، که نزد خوارج و نواصب گناهی نابخشودنی است.[۵۷]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۵۲.
- ↑ مسند احمد، ج۵، ص۱۷۸–۱۸۱.
- ↑ خصائص، ص۸۲.
- ↑ سنن الترمذی، ج۵، ص۶۳۳.
- ↑ المعجم الکبیر، ج۳، ص۱۸۰–۱۸۱؛ المعجم الکبیر، ج۵، ص۱۶۶.
- ↑ المستدرک، ج۳، ص۱۱۸.
- ↑ کتاب الولایه، ص۱۶۳–۱۶۵؛ کتاب الولایه، ص۱۶۷–۱۷۲؛ کتاب الولایه، ص۱۷۲–۱۷۶؛ کتاب الولایه، ص۱۷۶–۱۷۹؛ کتاب الولایه، ص۲۳۵.
- ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۲۰۵.
- ↑ اسد الغابه، ج۳، ص۳۵؛ اسد الغابه، ج۵، ص۱۳۶.
- ↑ الریاض النضرة، ج۳، ص۱۲۷.
- ↑ المناقب، ص۳۱۴–۳۱۶.
- ↑ کفایة الطالب، ص۵۶.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۳۴–۳۵؛ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۴۸؛ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۵۱.
- ↑ البدایة و النهایة، ج۵، ص۲۲۱–۲۲۲؛ البدایة و النهایة، ج۷، ص۳۴۶.
- ↑ الاصابه، ج۳، ص۴۴۸؛ الاصابه، ج۷، ص۲۷۴–۲۷۵.
- ↑ تعجیل المنفعه، ج۲، ص۴۰۴–۴۰۵.
- ↑ فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل، ص۲۴۷.
- ↑ جواهر العقدین، ج۲، ص۷۹.
- ↑ جمع الجوامع، ج۶، ص۳۰۲.
- ↑ کنز العمال، ج۱۳، ص۱۰۴.
- ↑ البیان و التعریف، ج۳، ص۷۴.
- ↑ ینابیع المودة، ج۱، ص۱۰۸.
- ↑ نظم المتناثر، ص۱۹۴.
- ↑ تحفة الاحوذی، ج۱۰، ص۱۴۷.
- ↑ نزل الابرار، ص۵۰.
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۳۵۸.
- ↑ برای نمونه‌هایی نگاه کنید: المعجم الکبیر، ج۳، ص۶۶؛ المعجم الکبیر، ج۵، ص۱۶۶–۱۶۷.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۲، ص۱۱۰–۱۱۱.
- ↑ المستدرک، ج۳، ص۱۱۸.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۰؛ اسد الغابة، ج۳، ص۴۱.
- ↑ قاموس الرجال، ج۵، ص۶۲۷–۶۲۸.
- ↑ الاغانی، ج۱۵ ص۱۰۲.
- ↑ الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۹۷.
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۵، ص۸۲.
- ↑ الاصابة، ج۷، ص۱۹۳.
- ↑ الکامل، ج۶، ص۱۶۱.
- ↑ الاصابة، ج۷، ص۷۲؛ مجمع الزوائد، ج۶، ص۲۳۰.
- ↑ آمالی المحاملی، ص۳۱۶.
- ↑ المعارف، ص۳۴۱؛ الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۹۶.
- ↑ قاموس الرجال، ج۵، ص۶۳۱.
- ↑ المناقب، ص۳۱۴–۳۱۶.
- ↑ الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۹۷.
- ↑ المعارف، ص۳۴۱؛ الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۹۶؛ اسد الغابة، ج۳، ص۴۱.
- ↑ الفتوح، ج۳، ص۲۵.
- ↑ وقعة صفین، ص۳۱۳–۳۱۴؛ وقعة صفین، ص۳۵۹.
- ↑ الرجال، ص۴.
- ↑ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۲۱۳–۲۱۴.
- ↑ الاستیعاب، ج۴، ص۱۶۹۶.
- ↑ المعارف، ص۳۴۱.
- ↑ «عامر بن واثله»، ج۵، ص۵۸۵–۵۸۶.
- ↑ اسد الغابه، ج۳، ص۳۶.
- ↑ الکاشف، ج۱، ص۵۲۷.
- ↑ المعارف، ص۶۲۴.
- ↑ هدی الساری، ص۴۱۲؛ تهذیب التهذیب، ج۵، ص۷۳.
- ↑ الکامل، ج۶، ص۱۶۱–۱۶۲.
- ↑ دانشنامه غدیر، ج۱۴، ص۴۵۰.
منابع
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابن‌اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- الإصابة فی تمییز الصحابة؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- الاغانی؛ ابوالفرج علی بن حسین اصفهانی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۵ق.
- البدایة و النهایة؛ إسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی دمشقی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- البیان و التعریف فی أسباب ورود الحدیث الشریف؛ ابن‌حمزه ابراهیم بن محمد حسینی حنفی شافعی، بیروت: المکتبة العلمیة، ۱۴۰۲ق.
- تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن شافعی (ابن‌عساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- تاریخ الیعقوبی؛ احمد بن اسحاق یعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- تحفة الاحوذی؛ محمد عبدالرحمن بن عبدالرحیم مبارکفوری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- تعجیل المنفعة بزوائد رجال الأئمة الأربعة؛ ابن‌حجر احمد بن علی عسقلانی، تحقیق: اکرام الله امداد الحق، بیروت: دار البشائر، ۱۹۹۶م.
- تهذیب التهذیب؛ ابن‌حجر احمد بن علی عسقلانی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- جمع الجوامع المعروف بالجامع الکبیر؛ عبدالرحمن بن ابوبکر، قاهره: الأزهر الشریف، ۱۴۲۶ق.
- جمل من أنساب الأشراف؛ احمد بن یحیی بن داود بلاذری، تحقیق: سهیل زکار وریاض الزرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- جواهر العقدین فی فضل الشرفین؛ علی بن عبدالله سمهودی، بغداد: مطبعة العانی، ۱۴۰۵ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب رضی الله عنه، احمد بن علی نسائی، تحقیق: دانی بن منیر آل زهوی، بیروت: المکتبة العصریة، ۱۴۲۴ق.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- الرجال؛ احمد بن محمد برقی، تحقیق: سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ ش.
- رسالة طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۶ق.
- الریاض النضرة فی مناقب العشرة؛ محب‌الدین احمد بن عبدالله طبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.
- سنن الترمذی؛ محمد بن عیسی ترمذی، تحقیق: احمد محمد شاکر، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۹ق.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- «عامر بن واثله»؛ رحمان فتاح‌زاده، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- الفتوح؛ ابن‌اعثم محمد بن علی کوفی، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
- قاموس الرجال؛ محمدتقی شوشتری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۲۲ق.
- الکامل فی ضعفاء الرجال؛ ابواحمد بن عدی جرجانی، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۸ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب علیه السلام؛ محمد بن یوسف گنجی شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، تهران: دار إحیاء تراث أهل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۴ق.
- کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ علاءالدین علی بن حسام‌الدین متقی هندی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۹ق.
- مجمع الزوائد و منبع الفوائد؛ علی بن ابوبکر هیثمی، تحقیق: تحقیق: حسام الدین القدسی، قاهره: مکتبة القدسی، ۱۴۱۴ق.
- المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث؛ محمد بن علی حاکم نیشابوری، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
- مسند أحمد؛ أحمد بن محمد بن حنبل شیبانی، تحقیق: شعیب الأرنؤوط و عادل مرشد، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۱ق.
- المعجم الکبیر؛ سلیمان بن احمد طبرانی، تحقیق: حمدی سلفی، قاهره: مکتبة ابن تیمیة، بی‌تا.
- المناقب؛ موفق بن احمد بکری مکی حنفی خوارزمی، تحقیق: مالک محمودی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۱ق.
- نزل الابرار بما صح من مناقب اهل البیت الاطهار؛ محمد بن معتمد بدخشانی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، ۱۴۰۳ق.
- نظم المتناثر من الحدیث المتواتر؛ محمد بن جعفر کتانی، مصر: دار الکتب السلفیة للطباعة والنشر، بی‌تا.
- وقعة صفین؛ نصر بن مزاحم منقری، تحقیق: محمد عبدالسلام هارون، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- هدی الساری: مقدمة فتح الباری بشرح صحیح الإمام إبیی عبدالله محمد بن إسمعیل البخاری؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، تحقیق: محب الدین خطیب، بی‌جا: المکتبة السلفیة، بی‌تا.
- ینابیع المودة لذوی القربی ؛ سلیمان بن ابراهیم قندوزی، قم: دار الأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۲۲ق.